Những năm gần đây, ngành xuất bản liên tục chào đón những cuốn sách có đề tài về Việt Nam của các tác giả Pháp vào khoảng thế kỷ 19-20. Các nghiên cứu có giá trị về lịch sử, tín ngưỡng, tập tục, giải mã tâm lý này đã dần giúp chúng ta trả lời được câu hỏi: “Trong mắt thực dân, người Việt, nước Việt hiện lên như thế nào?”.
Cũng là một quan chức, chuyên gia của Pháp được gửi đến Đông Dương, J. L. Dutreuil de Rhins đã khởi đầu sự nghiệp thám hiểm – địa lý của mình vào năm 1876 tại “xứ An Nam”. Ở đây, trong chín tháng làm nhiệm vụ cho nhà vua An Nam, tác giả đã được trải nghiệm một cách vô cùng chân thực cuộc sống An Nam và tất cả những điều đó đều được ghi lại trong cuốn ký sự du hành của mình: Vương quốc An Nam và dân An Nam.
Từ Hạ Đàng Trong, Sài Gòn, Quin-hone (Quy Nhơn) đến Tourane (Đà Nẵng), Huế, lên cao hơn chút nữa là Hà Tĩnh và rồi lại trở về kinh thành, cuốn ký sự của de Rhins với lối viết đậm chất một nhà địa lý mang đến cho người đọc một cái nhìn khái quát về địa lý, khí tượng cũng như đời sống xã hội xứ An Nam, đặc biệt là các địa phương ven biển thời bấy giờ. Và sau đó, chính nhờ chuyến hành trình được ghi chép, tác giả đã giúp người Pháp vẽ lại một tấm bản đồ mới về Đông Dương thuộc Pháp vào năm 1881.
Là cuốn đầu tiên trong dòng sách Pháp về An Nam mà Book Hunter thực hiện, Vương quốc An Nam và dân An Nam được dịch bởi dịch giả Phan Tín Dụng, gây ấn tượng không chỉ là một công trình mang tính học thuật được dày công nghiên cứu tỉ mỉ, mà là một bản ghi chép kể thực tả thực theo dòng thời gian của chuyến du hành. Được ghi lại bởi một nhà khoa học khảo sát thực tiễn, hình ảnh về An Nam trong cuốn sách vô cùng sống động, có những tật nhược nhưng bù lại, cũng có những nét thú vị đáng yêu.
Cuốn ký sự được chia thành 16 chương theo từng chặng đường của hành trình mà De Rhins đã điều khiển con tàu nhiệm vụ men theo bờ biển và kênh ngòi An Nam. Bên cạnh những đặc điểm về cảnh sắc và thời tiết, câu chuyện dọc đường ấy trở nên thú vị bởi được lấp đầy bởi đời sống văn hóa và lối ứng xử khác nhau.
Làm việc với thủy thủ đoàn là chủ đề chính yếu xuyên suốt cả cuốn sách khi tác giả, đồng thời là vị thuyền trưởng được giao nhiệm vụ điều khiển một trong năm thuyền chiến của Pháp tặng vua An Nam, đã phải đối mặt với một dàn thủy thủ thiếu trình độ, cách làm việc lằng nhằng của các quan lại địa phương lúc bấy giờ, gây ra những tình huống “dở khóc dở cười” mà tác giả buộc phải xử lí để có thể vận hành con tàu suôn sẻ.
Trong quá trình làm nhiệm vụ ấy, tác giả đã được gặp gỡ và tiếp xúc trực tiếp với không ít người sinh sống trên đất An Nam, có dân bản địa, có người ngoại quốc, và bao gồm cả những đồng hương của tác giả, ở nhiều địa vị, tầng lớp và chức vụ khác nhau. Thông qua họ, vị thuyền trưởng de Rhins đã được chứng kiến, nghe kể nhiều sự việc từng xảy ra trên vùng đất này và chúng trở thành một phần lý thú của cuốn hồi ký.
Đó là những mẩu chuyện hài hước, những kinh nghiệm được truyền lại, những sự kiện vụn vặt chẳng ai ghi lại trong lịch sử mà người ta chỉ kể miệng với nhau,… Tất cả cung cấp cho tác giả tài liệu thực tế để có thể đưa ra nhìn nhận về người An Nam, chính quyền An Nam, tính cách dân tộc và cuộc sống xã hội tại xứ An Nam của những nhóm người đến từ nhiều gốc gác và ngành nghề khác nhau.
Bên cạnh đó, bản thân tác giả cũng đã có những chuyến thăm thú giúp ông có cơ hội quan sát và miêu tả chi tiết các nếp sống và tập tục của người dân An Nam. Từ đó, tác giả tỏ ra có điều chê trách đối với lối sinh hoạt thiếu tổ chức, song ông cũng nhận ra rằng sự thoải mái, hồn nhiên, chân chất tại xứ sở này vẫn cho ông một cảm giác an toàn.
Mặc dù vẫn không thể tránh khỏi được nhìn với qua lăng kính thực dân như những tác phẩm thuộc dòng sách Pháp viết về An Nam khác, song, “Vương quốc An Nam và dân An Nam” không mang sắc thái trịch thượng mà thay vào đó, có sự khách quan nhất định của một nhà địa lý thực thụ. Cuốn sách có thể coi là một tư liệu lịch sử có giá trị đáng để tham khảo, nhưng trên hết, là một cuốn du ký với văn phong sống động không kém những tác phẩm văn học thú vị với những bức minh họa tinh tế bất ngờ được chính de Rhins vẽ lại.
