“Thật khó để hình dung những gì đang diễn ra dưới mặt nước. Nhưng trên thực tế, có hàng tỷ con cá đang thực hiện những cuộc di cư kỳ vĩ nhất trong thế giới động vật”, Tiến sĩ Zeb Hogan, Đại học Nevada (Mỹ) cho biết.
Cá trê Dorado là loài cá có quãng đường di cư trong môi trường nước ngọt dài nhất thế giới. Chúng di chuyển khoảng 11.600km từ nơi sinh sản ở chân núi Andes đến vùng cửa sông Amazon để kiếm ăn và ngược lại. Theo vị tiến sĩ, loài cá có màu bạc ánh vàng này có chiều dài ấn tượng khi có thể đạt tới 2m.
Những cuộc di cư tương tự diễn ra ở nhiều con sông trên khắp thế giới. Cá hồi và cá chình là những loài thường xuyên di cư nhất. Tuy nhiên, theo đánh giá toàn diện nhất từ trước đến nay, nhiều quần thể đang sụp đổ nhanh chóng. Theo phân tích từ Công ước về Bảo tồn các loài di cư động vật hoang dã (CMS) của Liên Hợp Quốc do ông Hogan dẫn dắt cho thấy: “Quần thể cá nước ngọt toàn cầu đã giảm khoảng 81% kể từ năm 1970”.
Các loài nước ngọt đặc biệt dễ bị tổn thương trước các tác động của con người: đổ chất thải gây ô nhiễm ra sông hồ, xây đập thủy điện chặn các tuyến đường thủy huyết mạch và đánh bắt quá mức. Khủng hoảng khí hậu càng làm trầm trọng thêm tình hình khi nhiệt độ nước tăng lên.
Bà Amy Fraenkel, Thư ký điều hành CMS chia sẻ: “Di cư động vật là một trong những kỳ quan lớn nhất của tự nhiên. Những hành trình xuyên biên giới, thậm chí xuyên lục địa, là kỳ tích về sự căn chỉnh thời gian và sức bền. Nhưng các loài này đang phải đối mặt với áp lực đè nặng ở mọi giai đoạn của vòng đời. Sự hợp tác quốc tế là yếu tố sống còn để đảm bảo chúng có thể sinh tồn và phát triển”.
Sự di cư của cá nước ngọt không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nền tảng của các ngành thủy sản nội địa lớn nhất thế giới, nuôi sống hàng trăm triệu người. Tại Hồ Tonlé Sap (Campuchia) thuộc hệ thống sông Mekong, có hơn 100 loài cá di cư. Vị tiến sĩ của Đại học Nevada cho biết: “Tại đây, người dân có thể đánh bắt được vài tấn cá chỉ trong một giờ”.
 |
| Một người đàn ông đánh cá bằng lưới trên hồ Tonlé Sap, Campuchia. |
Hội nghị các bên lần thứ 15 (COP15) của CMS diễn ra từ ngày 23 đến 29/3/2026 tại Campo Grande, Brazil – nơi lưu vực Amazon còn tương đối hoang sơ và là một trong những “thành trì” cuối cùng của cá nước ngọt di cư, với sự tham gia của 132 quốc gia thành viên. Một trong những ưu tiên hàng đầu của hội nghị là lên kế hoạch bảo vệ các loài cá. Các biện pháp được đề xuất bao gồm: dỡ bỏ hoặc ngăn chặn các rào cản trên sông, đảm bảo dòng chảy, giải quyết ô nhiễm và phối hợp quản lý sản lượng đánh bắt.
Dù một nửa diện tích đất liền của Trái Đất nằm trong các lưu vực sông chung của nhiều quốc gia, báo cáo chỉ ra rằng sự sụp đổ của các cuộc di cư trên sông là một cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học thiếu sự theo dõi sát sao. Sau khi đánh giá dữ liệu của hơn 15.000 loài cá nước ngọt, các nhà khoa học xác định được 325 loài di cư xuyên biên giới đủ điều kiện để đưa vào danh sách bảo vệ. Tuy nhiên, cho đến nay mới chỉ có 24 loài được liệt kê, chủ yếu là cá tầm – loài từ lâu đã bị săn lùng để lấy trứng (caviar).
“Sông ngòi không phân biệt biên giới và những loài cá phụ thuộc vào chúng cũng vậy”, bà Michele Thieme từ Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên – Mỹ (WWF) nhận định. "Cuộc khủng hoảng dưới lòng sông nghiêm trọng hơn nhiều so với những gì mọi người hình dung và chúng ta đang dần cạn kiệt thời gian. Các con sông cần được quản lý như những hệ thống liên kết. Điều này đòi hỏi sự phối hợp xuyên biên giới và đầu tư vào các giải pháp quy mô toàn lưu vực ngay lập tức, trước khi những hành trình di cư này kết thúc vĩnh viễn”.
Một trong 325 loài được xác định là cá trê Piraiba (hay cá trê Goliath). Chúng có thể nặng tới 225kg và thường di cư trong lưu vực Amazon. “Nghĩ đến Amazon, người ta thường nghĩ đến rừng. Nhưng vào mùa mưa, khi những vùng diện tích khổng lồ bị ngập lụt, một “xứ sở thần tiên” dưới nước sẽ hiện ra ngay trong khu rừng”, ông Hogan nói.
Brazil và các quốc gia khác đã đề xuất kế hoạch hành động kéo dài 10 năm cho loài cá trê di cư, kỳ vọng đây sẽ là mô hình mẫu cho các lưu vực khác. Trong khi đó, lưu vực sông Mekong đang rơi vào tình trạng đặc biệt nguy cấp. Tất cả các loài cá nước ngọt di cư lớn tại đây đều có nguy cơ tuyệt chủng, bao gồm cả cá tra dầu khổng lồ – loài đã giảm một nửa kích thước trong những năm gần đây do bị đánh bắt quá mức.
Tuy nhiên, các quốc gia chủ chốt trong khu vực Mekong – Thái Lan, Campuchia, Lào và Việt Nam vẫn chưa tham gia Công ước CMS. Mục tiêu chính trị của Brazil tại Hội nghị COP15 lần này là thu hút thêm nhiều quốc gia tham gia. Các lưu vực sông ưu tiên khác được báo cáo xác định bao gồm sông Danube, sông Nile và sông Hằng - Brahmaputra.
Các loài động vật thực hiện di cư để tận dụng nguồn thức ăn hoặc môi trường sống cần thiết cho từng giai đoạn đời sống. Ví dụ, cá hồi sử dụng vùng thượng lưu sạch có bãi sỏi để đẻ trứng, sau đó xuôi dòng để tận dụng nguồn thức ăn dồi dào hơn. Ngược lại, cá chình châu Âu sinh sản trên biển rồi quay trở lại sông – hành trình khứ hồi dài hơn 12.000 km.
Hiện nay, nỗ lực cải thiện kết nối sông ngòi thông qua việc phá dỡ đập đang được đẩy mạnh tại Châu Âu và Mỹ. Tuy nhiên, một số loài đã vĩnh viễn biến mất như loài cá tầm thìa Trung Quốc trên sông Dương Tử. Theo Tiến sĩ Hogan, đây là loài di cư đầu tiên bị tuyệt chủng mà nguyên nhân chính đến từ việc xây dựng đập thủy điện Cát Châu Bá vào năm 1981.
