Cây mắc khén ra hoa vào cuối dịp xuân về và rồi kết trái. Tới mùa hè, người ta vào rừng thu hoạch quả mắc khén. Quả mắc khén tươi có màu xanh, khi chín chuyển sang màu hồng; mọc theo dạng chùm; hình dạng tương đối tròn, có ngạnh; to bằng hạt tiêu non. Từng chùm quả sai trĩu được mang về rồi phơi khô rồi thổi ho sạch sau đó rang lên. Hạt mắc khén khô được cho vào bát, sau đó cho thêm mấy hòn than củi vẫn còn đỏ ửng nóng ran từ bếp vào bát rồi chao đi chao lại cho tới khi hạt chin thơm lừng. Khi hạt đã chín, để nguội sẽ được giã nhỏ thành một loại bột li ti như hạt tiêu.
 |
Người Tây Bắc dùng mắc khén để ướp cho các món nướng: cá nướng, gà nướng, thịt nướng, thịt gác bếp… vừa để át mùi tanh của thực phẩm vừa tăng phần hấp dẫn cho món ăn. Và có một món xôi gọi là xôi nếp nổi tiếng ở miền núi Tấy Bắc mà chắc hẳn nếu đã được ăn rồi sẽ không ai quên được mùi vị cay cay, thơm thơm của mắc khén trong đó.
Mắc khén còn được dùng cho món chiên, kho và cho vào nước chấm. Những thực phẩm có tính tanh như cá, thịt đều… bị thu phục bởi mắc khén. Và món chấm tinh túy nhất của người Tây Bắc là Chẳm chéo cũng không thể thiếu sự hiện diện của gia vị này. Như bất cứ gia vị nào, khi ướp, nêm nếm chỉ nên dùng mắc khén ở mức độ vừa phải, tránh lạm dụng vì sẽ làm món ăn bị đắng.
 |
Tuy được ví như hạt tiêu của người kinh nhưng hạt mắc khén lại có phần hấp dẫn hơi bởi mùi vị mang lại. Do thuộc cây họ hồi có tinh dầu, vì vậy mắc khén mang lại hươn vị ngầy ngậy, cay cay ngây ngất. Những món ăn có sự góp mặt của thứ gia vị mắc khén đã mang đến cho chúng vị ngon khó tả. Có những du khách đến với Sơn La nói riêng, với miền núi Tây Bắc nói chung, nếu như đã được thưởng thức mắc khén thì ai lấy đều rất thích và tìm mua mang về ăn và làm quà biếu. Nhưng do là cây mọc tự nhiên nên giờ mắc khén đang ít dần đi, do vậy giá thành cũng hơi cao.
 |
Một lần được ăn xôi nếp rừng, thịt nướng, cá pịnh tộp mà có mắc khén là một lần thấy mê. Nếu ó cơ hội đi tham quan, du lịch hay đi công tác tới Sơn La cà các tỉnh miền núi Tây Bắc, bạn nhớ thưởng thức thứ gia vị độc đáo này nhé.
