Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ: Giữ nét đẹp truyền thống, sửa hành vi chưa đẹp

0:00 / 0:00
0:00
(Ngày Nay) - Ứng xử đúng mực nơi cửa thiền từ lâu đã trở thành nét đẹp văn hóa. Ngày nay, trước ảnh hưởng của nhiều luồng văn hóa trong đời sống hiện đại, văn hóa ứng xử chốn cửa thiền có sự lệch chuẩn. Chính vì thế, việc khôi phục nếp xưa, duy trì thái độ tôn trọng chuẩn mực ở chốn linh thiêng là rất cần thiết.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ. (Ảnh: Hà Nội mới)
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ. (Ảnh: Hà Nội mới)

Hànội mới Cuối tuần đã có cuộc trò chuyện với nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ về vấn đề lệch chuẩn trong văn hóa ứng xử chốn cửa thiền và làm thế nào để khôi phục nếp xưa, duy trì thái độ tôn trọng chuẩn mực ở chốn linh thiêng.

- Thưa ông, là người có nhiều năm nghiên cứu về văn hóa dân gian, ông có thể cho biết về những quy ước xưa liên quan tới văn hóa ứng xử chốn cửa thiền?

- Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, cùng với các tôn giáo khác, Phật giáo luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống của người dân. Không những thế, với truyền thống “uống nước, nhớ nguồn”, cha ông ta còn xây dựng hệ thống đình, đền, miếu để thờ các bậc anh hùng có công với nước, các Thành hoàng làng có công mở mang, xây dựng làng mạc...

Chính vì thế, từ trước đến nay, sinh hoạt tín ngưỡng của người Việt Nam rất phong phú. Người dân đi chùa với 3 mục đích chính, đó là: Lễ, vãng cảnh chùa, cúng dường và cầu mong. Trong các nghi thức lễ bái, người ta nói đến 4 hành vi lễ bái chính là: Thân, Tâm, Khẩu, Ý. "Thân" là chỉ tư thế khi lễ bái như đi đứng, quỳ lạy, thái độ tôn kính, ăn mặc... Thậm chí người xưa còn đưa ra những quy định rất rõ về thi lễ, ví dụ như khi gặp các bậc sư, tăng, các bậc tôn trưởng, người giám tự chùa thì phải chắp tay vái. Khi nhà sư đang tụng kinh thì không được đứng vái ở bên cạnh, khi mình đứng trên cao mà các bậc tôn trưởng đứng dưới thấp thì không được vái, khi mình ngồi đối diện nhưng với tư thế không lịch sự thì không được vái, hoặc khi các nhà sư hoặc các bậc tôn trưởng quay đi thì không được vái lưng họ... "Tâm" là chỉ tấm lòng thành kính với đức Phật và cái tâm phải an nhiên, thanh thản, cung kính khi lễ Phật. “Khẩu” nghĩa là lời nói ở chốn linh thiêng phải đầy đủ sự thành kính. Thông thường khi lễ bái, câu đầu tiên người ta thường nói là “Nam mô a di đà Phật”. “Nam mô” là kính ngưỡng, kính chúc, “a di đà” là vĩnh hằng, vô lượng. “Nam mô a di đà Phật” được gọi là “lục tự xưng tụng” tương đương nghĩa: Kính lạy đức Phật muôn năm. Đó là những lời cung kính nhất với Phật. Còn “Ý” nghĩa là suy nghĩ hướng về làm điều thiện, điều lành. Ngoài ra, trong quy định về lễ bái người ta kỵ nhất 2 tà lễ, đó là “Ngã mạn kiêu tâm lễ” - tức là lễ với cái tâm kiêu mạn, và “Xướng họa cầu danh lễ” - lễ bái để cầu danh, cầu chức, cầu quyền...

Về vãng cảnh chùa, chùa chiền từ xưa đến nay vẫn được coi là danh lam, thắng cảnh. Người xưa còn có câu: “Đất vua, chùa làng, phong cảnh Bụt”, ý chỉ đền chùa bao giờ cũng là nơi rộng rãi, cảnh sắc đẹp đẽ... Người Việt xưa luôn một lòng tôn kính với Phật nên đất để xây chùa bao giờ cũng là nơi có địa thế tốt nhất, phong cảnh đẹp nhất. Nếu vùng đó có đồi cao hoặc núi thì đền, chùa sẽ được xây trên núi, kết hợp với kiến trúc của chùa, rồi vẻ đẹp của các bức tượng Phật, cây cối, hoa trái... làm nên cảnh đẹp vừa thanh tịnh vừa tôn nghiêm. Vì thế, người xưa thường đi lễ cùng với vãng cảnh chùa.

Cúng dường cũng thế, ruộng trong chùa người ta gọi là "bờ xôi ruộng mật" ("ruộng mật" ý chỉ ruộng mía, "bờ xôi" là ruộng trồng nếp) và bao giờ cũng là mảnh ruộng đẹp nhất, tốt nhất. Những mảnh ruộng này được người dân thay nhau chăm sóc và đến khi thu hoạch thì mang nếp và mật vào chùa cúng dường.

- Vậy ông có nhận xét gì khi so sánh những quy ước ấy với thực trạng văn hóa ứng xử nơi cửa thiền hiện nay?

- Nếu đem so sánh những quy ước cũ với sự vận động của cuộc sống bây giờ, ta sẽ thấy rất nhiều hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực trước cửa thiền. Trong bốn hành vi lễ bái Thân - Tâm - Khẩu - Ý, nhiều người đã vượt khỏi quy ước chung. Họ đi lễ đình, đền, chùa với cái “Thân” không nghiêm túc, ăn mặc hở hang, váy ngắn, quần cộc hoặc ăn mặc quá lôi thôi, đi vào chùa thì hò hét, co kéo nhau... Về “Tâm”, một số người đi lễ với cái tâm không trong sáng, kiêu mạn, tranh giành nhau lễ, chen lấn xô đẩy nhau để lễ... Về “Khẩu” thì một bộ phận, nhất là giới trẻ ngày nay, vào chốn linh thiêng vẫn văng tục, nói chuyện ồn ào. Còn về “Ý”, nhiều người đi lễ chùa mà chỉ chăm chăm nghĩ đến lợi riêng, mong muốn cầu danh, cầu chức...

Tiếp đó, nhiều người vào chùa không những không vãng cảnh chùa mà còn trực tiếp bôi bẩn cảnh chùa, vứt rác bừa bãi. Việc cúng dường cũng vậy, với quan niệm “tốt lễ dễ cầu”, lễ vật càng to sẽ càng tốt nên người ta ganh đua nhau xem ai nhiều lễ hơn mà không nghĩ rằng “lễ bạc lòng thành” mới là nhất. Rồi từ cái tâm không trong sáng, họ đốt vàng mã, đốt hương thật nhiều. Hành động đó vừa phung phí vừa không thành tâm, bởi đó chính là “Xướng họa cầu danh”, sa đà vào tà lễ. Đặc biệt là hành vi đút tiền vào tay Phật, một hành vi vô cùng phản cảm bởi như thế là họ đang “mặc cả” với Phật, “mặc cả” với thế giới tâm linh.

- Để xảy ra sự lệch lạc trong văn hóa ứng xử chốn cửa thiền, theo ông, nguyên nhân là do đâu?

- Theo tôi, đầu tiên là do sự biến đổi cấu trúc dân cư tự nhiên. Càng đông dân sẽ nảy sinh càng nhiều phức tạp. Tiếp đó, do tác động từ mặt trái của đời sống trọng vật chất, cạnh tranh kinh tế khiến con người ít nhiều trở nên tham - sân - si hơn. Kế đó là một thiết chế luật pháp chưa đủ hoàn thiện để mang lại cơ hội công bằng cho từng người một, vì thế có những người bị mất cơ hội, dẫn đến bức xúc, từ bức xúc sẽ nảy sinh hành vi tiêu cực. Cuối cùng, tôi cho rằng hoạt động tuyên truyền khá quan trọng. Nhiều năm qua chúng ta đã tiến hành nhiều chương trình tuyên truyền về văn hóa ứng xử nơi cửa thiền nhưng hiệu quả chưa như mong muốn. Tại các đình, đền, chùa, các quy định về trang phục, thái độ, hành vi được treo rất rõ ngay lối đi, thậm chí ở nhiều nơi còn có người đứng ở lối vào để hướng dẫn nhưng không mấy ai để ý.

- Theo ông, chúng ta cần phải làm gì để điều chỉnh hành vi chưa đẹp chốn cửa thiền?

- Để nâng tầm văn hóa ứng xử chốn tôn nghiêm, biến những quy tắc ứng xử chốn cửa thiền thành thói quen, nếp sống, vai trò của truyền thông là hết sức quan trọng. Không chỉ đưa tin khách quan, trung thực mà quan trọng là các cơ quan truyền thông phải định hướng và hướng dẫn dư luận. Hình thức tuyên truyền cần đa dạng, phong phú và gần gũi để người dân dễ hiểu, dễ nhớ và dễ thực hành. Đặc biệt là phải biết hướng về những giá trị tốt đẹp xưa để điều chỉnh những hành vi chưa phù hợp hôm nay. Thêm vào đó, các thiết chế văn hóa, tôn giáo cần có những quy định sát thực hơn nhằm giảm thiểu hành vi mê tín, tiêu cực. Tại các chùa hiện nay có nhiều lớp học về Phật pháp kèm theo những bài học về những điều nên làm và không nên làm của phật tử nơi cửa thiền, tôi cho đó là một hoạt động rất có ý nghĩa. Tôi cho rằng các bài học về ứng xử sẽ được thẩm thấu qua nghệ thuật dễ dàng hơn so với sách vở. Khi người ta được nghe những bài học về ứng xử chốn cửa thiền từ những bài ca, câu thơ, bức tranh giản dị mà sâu sắc, họ sẽ có thiện tâm và dần tự sửa mình.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

Theo Hà Nội mới
Trưng bày 300 hiện vật, hình ảnh khảo cổ ven biển và hải đảo
Trưng bày 300 hiện vật, hình ảnh khảo cổ ven biển và hải đảo
(Ngày Nay) - Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, ngày 15/11, Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa-Vũng Tàu (Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh) tổ chức khai mạc Không gian trưng bày chuyên đề “Khảo cổ học ven biển, hải đảo Thành phố Hồ Chí Minh - Những phát hiện mới giai đoạn 2020 -2025”.
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
(Ngày Nay) - Chiều 15/11, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế (thành phố Huế) cho biết, thành phố đã ban hành các quyết định triển khai ba chính sách giảm phí tham quan các điểm di tích thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế dành cho du khách sử dụng các tuyến giao thông du lịch mới, khách tham dự hội nghị, hội thảo, triển lãm (du lịch MICE) và khách sử dụng dịch vụ khám, chữa bệnh (du lịch y tế). Đây là các chính sách nhằm kích cầu du lịch của UBND thành phố Huế.
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
(Ngày Nay) - Ngày 15/11, Ngoại trưởng Sergei Lavrov khẳng định lập trường đàm phán của Moskva về Ukraine tiếp tục hướng tới các mục tiêu do Tổng thống Vladimir Putin đề ra hồi tháng 6/2024. Trong khi đó, phía Mỹ cho biết đang thúc đẩy đối thoại trực tiếp giữa Nga và các nước châu Âu về giải pháp cho cuộc xung đột.
Nghệ sĩ Đặng Văn Phúc chụp hình với một tiểu thương của khu chợ
“Chạm Đồng Xuân”: khám phá những “kho báu” nghệ thuật ẩn giấu trong lòng chợ
(Ngày Nay) - Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 từ 13-28/11/2026 , chương trình “Chạm Đồng Xuân”, với sự đồng hành của Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB), mang đến một hành trình trải nghiệm nghệ thuật độc đáo, nơi công chúng có thể tìm kiếm những “kho báu” sáng tạo ẩn mình giữa không gian giao thương tuổi đời hơn một thế kỷ.
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
(Ngày Nay) - Lễ trao giải Giải thưởng Truyền hình giải trí Châu Á lần thứ 31 - năm 2026 (31 st Asian Television Awards 2026 - ATA2026) diễn ra trong hai đêm 13 và 14/11/2026 tại Nhà hát Hòa Bình, TP.Hồ Chí Minh, quy tụ hơn 400 nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà làm phim và lãnh đạo các đài truyền hình châu Á và Việt Nam.
Các tác giả giao lưu, chia sẻ tâm huyết sáng tác sách tranh thiếu nhi tại chương trình “Gọi tên yêu thương, ươm mầm cảm xúc” vào sáng 14/11.
Các tác giả tìm cách giữ sức hút cho sách tranh thiếu nhi thời AI
(Ngày Nay) - Trước sự phát triển của AI và các hình thức đọc số, những người viết sách tranh thiếu nhi lựa chọn đầu tư vào câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc; đồng thời đề cao vai trò đồng hành của cha mẹ để nuôi dưỡng thói quen đọc, giúp trẻ gắn bó với sách từ những năm đầu đời.