Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt: Tôi nhớ hôm đó, khoảng vài ngày sau Tết Mậu Thân, cha tôi chở tôi trên chiếc xe Vespa đi dạo. Khi đi ngang qua đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám), đoạn gần Nghĩa trang Chí Hòa (hay còn gọi là Nghĩa trang Đô Thành, nay là Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TPHCM), thì cha tôi thấy có đông người tập trung. Tính cha tôi hay tò mò nên ông đã dừng xe để cùng tôi vào xem có chuyện gì.
Ngày đó, nghĩa trang đặt cổng sát ngay ven đường. Tôi đi qua cổng và thấy có những chiếc xe GMC của quân đội Việt Nam Cộng hòa chở xác người đậu tại đó, và một số nhân viên Sở Vệ sinh đang khiêng từng xác người bỏ xuống hố. Có xác còn lành lặn, có xác đã mất nhiều phần thi thể, và có những thi thể đã thối rữa, mùi tử khí nồng nặc. Vì thế, tôi chỉ xem hơn 1 phút rồi vội vàng quay ra ngoài. Nhưng đúng lúc đó, có thêm một chiếc xe chở xác người lùi vào cổng. Khi đó, cổng nghĩa trang nằm sát ngay mặt đường Lê Văn Duyệt, lại nhỏ nên khi chiếc xe lùi vào, gần như không còn chỗ để tôi đi ra. Mãi khi chiếc xe lùi vào sâu, tôi mới có thể đi ra được.
 |
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt (đứng giữa) trong một buổi xác minh địa điểm hố chôn xác các Liệt sĩ hy sinh trong Tết Mậu Thân 1968 |
Ông cảm nhận như thế nào khi nhìn thấy những hố chôn tập thể như thế?
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt: Lúc đó tôi mới chỉ là đứa trẻ hơn 12 tuổi, đâu biết gì nhiều. Nhìn hàng trăm xác người bị các nhân viên Sở Vệ sinh đưa vào chung một hố rồi rắc vôi và dùng xe ủi để lấp lại, tôi bị ám ảnh rất lâu. Mãi sau này, khoảng giữa những năm 80, khi Nghĩa trang Chí Hòa được giải tỏa để xây Công viên Lê Thị Riêng, mỗi lần đi ngang đây, tôi vẫn nói với mọi người là không biết hố chôn tập thể ngày xưa đã được giải tỏa chưa. Và tôi vẫn mong một ngày nào đó các hố chôn này sẽ được tìm thấy.
Cơ duyên nào mà Ban tìm kiếm mộ liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TPHCM lại biết ông là một nhân chứng trong vụ chôn hài cốt tập thể năm 1968?
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt: Tôi có chia sẻ với bạn bè, và sau đó một người quen hỏi tôi có tư liệu nào không. Tôi không có, nhưng tôi vẫn nhớ chi tiết về những hình ảnh mình đã chứng kiến ngày xưa. Vì thế, Bộ Tư lệnh TPHCM đã mời tôi và một số nhân chứng cùng đi khảo sát, đánh giá thực tế để khoanh vùng, tìm các vị trí có khả năng là hố chôn xác năm 1968. Dĩ nhiên là tôi nhận lời ngay, bởi việc tìm mộ các liệt sĩ là việc nghĩa, giúp được gì thì tôi sẵn sàng giúp.
Theo ông, vì sao những hố chôn này tồn tại đã gần 60 năm mà tới tận hôm nay mới được tổ chức tìm kiếm?
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt: Có nhiều khó khăn lắm! Vì ngày đó là chiến tranh, mất mát đau thương rất nhiều nên khi đất nước thống nhất, việc quy tập mộ liệt sĩ gần như trải dài khắp cả nước. Khi xây Công viên Lê Thị Riêng, lực lượng chức năng cũng đã từng quy tập hơn 20 bộ hài cốt liệt sĩ tại đây. Và mãi tới khi xây dựng tuyến metro số 2, những người thi công lại tìm thấy thêm một số mảnh hài cốt. Điều đó cho thấy vẫn còn những liệt sĩ đang nằm tại nơi đây. Vì thế, việc tìm ra được các hố chôn tập thể năm 1968 sẽ giúp cho thân nhân các liệt sĩ được an ủi phần nào.
Với góc nhìn của một nhiếp ảnh gia, ông nhận xét như thế nào về bức ảnh đang được lan truyền trên mạng, chụp lại cảnh chôn tập thể tại Nghĩa trang Chí Hòa ngày đó?
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt: Tôi nghĩ đó là một phóng viên chuyên nghiệp, từ góc chụp cho tới nội dung tấm ảnh thể hiện. Thời điểm đó, không khí nơi hố chôn tập thể kinh khủng lắm, người dân bình thường ít ai nghĩ tới chuyện chụp ảnh. Và may mắn có những bức ảnh này để làm chứng cho cuộc chiến tranh khốc liệt tại Việt Nam, cũng như là tư liệu để có thể quy tập mộ các liệt sĩ đã hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ.
Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!
Sáng ngày 8/6/2026 tại TPHCM, Ban Chỉ đạo 515 quốc gia đã tổ chức hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tập thể được an táng năm 1968 tại Nghĩa trang Chí Hòa (nay là công viên Lê Thị Riêng). Phát biểu tại hội thảo, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh đây là hội thảo “vô cùng đặc biệt”, nhằm xác minh thông tin về mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực Nghĩa trang Chí Hòa trước đây. Theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, hội thảo “không chỉ là một cuộc hội thảo khoa học mà còn là dịp làm sáng tỏ những sự thật lịch sử còn chưa được giải đáp trọn vẹn”. Hoạt động này cũng thể hiện sâu sắc đạo lý “đền ơn đáp nghĩa”, lòng biết ơn của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với các anh hùng liệt sĩ đã cống hiến tuổi trẻ, xương máu và cả cuộc đời mình cho độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đạt là người nổi tiếng với bộ ảnh quý “Khoảnh khắc lịch sử Sài Gòn 30/4/1975”. Bộ ảnh gồm 33 tấm, phản ánh hiện thực đường phố Sài Gòn vào khoảng trưa và đầu giờ chiều ngày 30/4/1975. Bộ ảnh đã được tổ chức triển lãm tại Hội Nhiếp ảnh TPHCM vào dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Thống nhất đất nước. Nhiều bức trong bộ ảnh đã được Bộ Quốc phòng và TTXVN lựa chọn làm tư liệu lưu trữ.
