Trong bối cảnh cháy rừng gia tăng, đại dương nóng lên, đa dạng sinh học suy giảm và ô nhiễm lan rộng xuyên biên giới, các cuộc khủng hoảng môi trường ngày càng tác động đến hòa bình, an ninh và phát triển bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc bảo đảm công chúng được tiếp cận các thông tin đáng tin cậy, dựa trên bằng chứng khoa học để hiểu và ứng phó với những thách thức môi trường.
Theo UNESCO, báo chí môi trường hiện không còn chỉ là một nhánh của báo chí khoa học. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học hay ô nhiễm đang ngày càng ảnh hưởng tới nhiều lĩnh vực khác như y tế, lương thực, nước sạch, nhà ở, di cư, việc làm, an ninh, công nghệ và quản trị xã hội.
Bà Mariya Gabriel, Trợ lý Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách Truyền thông và Thông tin, nhận định thách thức hiện nay không chỉ nằm ở những biến đổi của môi trường mà còn ở việc bảo đảm mọi người có thể tiếp cận những thông tin chính xác về các biến đổi đó. Theo bà, báo chí môi trường đang đứng ở giao điểm giữa hai nhiệm vụ quan trọng: phản ánh thực trạng môi trường và bảo vệ tính toàn vẹn của thông tin.
Tuy nhiên, môi trường thông tin ngày càng trở nên phức tạp. Thông tin sai lệch và xuyên tạc về môi trường đang gia tăng, được thúc đẩy bởi nội dung do AI tạo ra, các hoạt động “tẩy xanh” (greenwashing), những tuyên bố gây hiểu lầm và các nỗ lực làm suy giảm niềm tin vào các bằng chứng khoa học.
Đại sứ Jan Braathu, Đại diện OSCE về Tự do Truyền thông, nhấn mạnh rằng khi các nhà báo môi trường không thể tác nghiệp một cách tự do và an toàn, xã hội sẽ mất đi một trong những cơ chế giám sát và giải trình quan trọng nhất.
Theo đó, thách thức của nhà báo ngày nay không chỉ là giải thích những hiện tượng môi trường phức tạp bằng ngôn ngữ dễ hiểu, mà còn phải giúp công chúng đánh giá các luồng thông tin khác nhau, hiểu được các bằng chứng khoa học, nhận diện những lợi ích liên quan và hiểu rõ tác động của các quyết sách môi trường đối với đời sống.
Bên cạnh những khó khăn nghề nghiệp, báo chí môi trường còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các lợi ích kinh tế và chính trị gắn với những lĩnh vực như năng lượng, khai thác khoáng sản, sử dụng đất đai hay lâm nghiệp thường rất lớn, trong khi các hoạt động vi phạm pháp luật gây tổn hại môi trường vẫn diễn ra ở nhiều nơi.
Báo cáo World Trends Report của UNESCO cho thấy các nhà báo môi trường ngày càng phải đối mặt với các mối đe dọa, quấy rối, áp lực pháp lý và bạo lực. Trong giai đoạn 2009-2023, đã có ít nhất 749 nhà báo, cơ quan báo chí hoặc nhóm tác nghiệp về môi trường bị tấn công tại 89 quốc gia. Từ năm 2010 đến nay, ít nhất 46 nhà báo môi trường đã thiệt mạng.
Được xây dựng với sự tham gia của nhiều chuyên gia và nhà thực hành báo chí môi trường hàng đầu, cẩm nang mới đề cập đến những thách thức mà các nhà báo thường xuyên gặp phải như tin giả, thông tin sai lệch, hiện tượng “cân bằng giả tạo” trong đưa tin, an ninh số, các mối đe dọa pháp lý, bảo vệ nguồn tin, báo chí giải pháp và tác động ngày càng lớn của trí tuệ nhân tạo.
Một nội dung đáng chú ý của tài liệu là hướng dẫn cách đưa tin về các cuộc khủng hoảng môi trường mà không khiến công chúng rơi vào trạng thái quá tải thông tin hoặc mất niềm tin. Cẩm nang khuyến khích cách tiếp cận dựa trên bằng chứng, bối cảnh và trách nhiệm giải trình, đồng thời đánh giá một cách khách quan các giải pháp và phản ứng chính sách.
UNESCO cho rằng trong bối cảnh khủng hoảng môi trường ngày càng nghiêm trọng, thông tin đáng tin cậy không còn là một lựa chọn mà là điều kiện thiết yếu để công chúng hiểu vấn đề, tham gia giám sát và đưa ra các quyết định đúng đắn.
Việc ra mắt cẩm nang diễn ra trong bối cảnh cộng đồng quốc tế ngày càng nhận thức rõ mối liên hệ giữa các cuộc khủng hoảng môi trường và những thách thức về thông tin. Lộ trình Toàn cầu của UNESCO về Thông tin như một Hàng hóa Công trong bối cảnh khủng hoảng môi trường đã kêu gọi tăng cường hỗ trợ cho báo chí phục vụ lợi ích công, nâng cao năng lực truyền thông và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin đáng tin cậy. Những nội dung này cũng được nhấn mạnh tại các cuộc thảo luận hướng tới Hội nghị COP30 tại Belém (Brazil).
Cùng với lễ ra mắt ấn phẩm, UNESCO và mạng lưới Covering Climate Now đã tổ chức hội thảo trực tuyến với chủ đề “Santa Marta và tương lai của báo chí khí hậu”. Sự kiện quy tụ các nhà báo, biên tập viên và giảng viên báo chí từ nhiều khu vực trên thế giới nhằm trao đổi về các vấn đề như tính toàn vẹn thông tin, cách tiếp cận công chúng và vai trò đang thay đổi của báo chí môi trường.
Ấn phẩm “Reporting the Environment: A Practical Manual for Journalists” thuộc Bộ tài liệu Giáo dục Báo chí của UNESCO và sẽ được bổ sung bằng một cẩm nang dành riêng cho giảng viên báo chí. Hai tài liệu này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng báo chí môi trường từ giảng đường đến tòa soạn, trong bối cảnh các vấn đề môi trường ngày càng trở thành một trong những chủ đề trọng tâm của truyền thông toàn cầu.
