PV: Ông đánh giá như thế nào về sự chuyển đổi của báo chí Việt Nam từ truyền thông truyền thống sang bối cảnh báo chí kỹ thuật số, đồng thời tiếp tục phục vụ công chúng và sự phát triển quốc gia?
Ông Jonathan Baker: Trong những thập kỷ qua, báo chí Việt Nam, cũng như báo chí ở nhiều quốc gia khác trên thế giới, đã trải qua một sự chuyển đổi sâu sắc — từ truyền thông in ấn và phát thanh truyền hình truyền thống sang môi trường kỹ thuật số và đa phương tiện nhanh chóng, được định hình bởi mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển.
Trong suốt quá trình chuyển đổi này, UNESCO đã hợp tác với Việt Nam nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì vai trò của báo chí như một "lợi ích công cộng". Báo chí chuyên nghiệp và độc lập là yếu tố thúc đẩy giáo dục, đối thoại xã hội và các ưu tiên phát triển bền vững khác. Báo chí cũng là đối tác thiết yếu trong các lĩnh vực như ứng phó thảm họa và nâng cao nhận thức của công chúng. Ngày càng nhiều tổ chức truyền thông Việt Nam đang thích nghi với những thực tế kỹ thuật số mới, đồng thời tiếp tục gắn kết với công chúng về những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống và cộng đồng.
Do đó, sự chuyển đổi sang báo chí kỹ thuật số là nhằm đảm bảo rằng đổi mới tiếp tục cung cấp thông tin phục vụ lợi ích công cộng và đóng góp vào phát triển bao trùm và bền vững.
PV: Từ góc độ của UNESCO, những thách thức lớn nhất được nhận định đối với đạo đức báo chí trong kỷ nguyên số là gì, đặc biệt liên quan đến thông tin sai lệch và sự lan truyền nhanh chóng của thông tin trên mạng xã hội?
Ông Jonathan Baker: Một trong những thách thức lớn nhất là tốc độ và quy mô lan truyền của thông tin sai lệch hoặc bị thao túng. Các công cụ AI tạo sinh đã đẩy nhanh việc sản xuất nội dung tổng hợp, bao gồm âm thanh, hình ảnh và video. Điều này tạo ra những thách thức ngày càng lớn đối với tính toàn vẹn của thông tin và niềm tin của công chúng, đặc biệt khi người dùng ngày càng khó phân biệt nội dung xác thực với nội dung do AI tạo ra.
Một thách thức khác xuất phát từ chính môi trường thông tin kỹ thuật số. Các nền tảng mạng xã hội thường ưu tiên tốc độ và mức độ tương tác. Theo khảo sát UNESCO-Ipsos năm 2023, 56% người dùng internet thường xuyên sử dụng mạng xã hội để cập nhật thông tin thời sự. Nhu cầu về tốc độ, tương tác liên tục trực tuyến và sản xuất nội dung đa phương tiện đôi khi làm giảm thời gian dành cho việc kiểm chứng thông tin.
Ngoài ra, còn có vấn đề quan trọng về "trách nhiệm giải trình". Khi các hệ thống AI tạo ra hoặc phân phối nội dung có hại, câu hỏi đặt ra là ai chịu trách nhiệm? Trong vấn đề này, UNESCO hoan nghênh các nỗ lực quản trị đã lồng ghép một số nguyên tắc quan trọng từ "Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo", bao gồm giám sát của con người, minh bạch, trách nhiệm giải trình, quản trị dựa trên rủi ro và ghi nhãn rõ ràng đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa.
Một thách thức khác liên quan đến những người sáng tạo nội dung số, những người đã trở thành kênh lan truyền thông tin quan trọng, tạo ra các câu chuyện tin tức phù hợp với cả người trẻ và người lớn. Một nghiên cứu của UNESCO cho thấy 62% “người ảnh hưởng tin tức” không kiểm tra tính chính xác của nội dung trước khi chia sẻ.
Hiện UNESCO đã ban hành bản tóm tắt chính sách dành cho các bên liên quan với tiêu đề “AI và tương lai của báo chí”, phân tích cách AI tạo sinh đang định hình lại báo chí: các tổ chức tin tức đang áp dụng các công cụ này, đồng thời cảnh báo rằng việc sử dụng trái phép nội dung của họ đe dọa mô hình kinh tế, sự đa dạng văn hóa và độ tin cậy của các hệ thống AI. Tài liệu nhấn mạnh nhu cầu về các khuôn khổ bản quyền và cấp phép rõ ràng, minh bạch, tính xác thực và thù lao công bằng, cũng như lo ngại về sự tập trung thị trường trong lĩnh vực AI.
 |
| Tọa đàm với chủ đề “Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo lĩnh vực báo chí và truyền thông về biến đổi khí hậu” tổ chức tại Văn phòng UNESCO tại Hà Nội |
PV: Trong bối cảnh ngày càng gia tăng việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong báo chí, UNESCO khuyến nghị những nguyên tắc đạo đức nào để đảm bảo tính chính xác, minh bạch và trách nhiệm giải trình của nhà báo?
Ông Jonathan Baker: UNESCO luôn nhấn mạnh "tính chính xác, kiểm chứng và chuyên nghiệp" là nền tảng thiết yếu cho tính toàn vẹn của thông tin.
Trong kỷ nguyên AI, các nguyên tắc này càng trở nên quan trọng hơn. Nhà báo, cũng như các tác nhân khác trong ánh đèn sân khấu công cộng, đang phải đối mặt với sự quấy rối trực tuyến gia tăng và do AI hỗ trợ. Bạo lực được tạo điều kiện bởi công nghệ cũng đang ảnh hưởng không cân xứng đến các nhà báo nữ.
Một nghiên cứu do Trung tâm Quốc tế về Nhà báo (ICFJ) thực hiện cho UN Women, hợp tác với UNESCO, cho thấy đến năm 2025, 75% nhà báo và nhân viên truyền thông nữ là nạn nhân của bạo lực trực tuyến. Để ứng phó, UNESCO tăng cường bảo vệ an toàn cho nhà báo nữ thông qua việc giải quyết bạo lực giới tính được hỗ trợ bởi công nghệ, thúc đẩy quản trị số minh bạch và dựa trên quyền, cũng như hợp tác với các tòa soạn để xây dựng các quy trình an toàn nhạy cảm giới.
"Minh bạch" ngày càng trở nên quan trọng. Khi các công cụ AI được sử dụng trong đưa tin, biên tập, dịch thuật, tạo hình ảnh hoặc sản xuất nội dung, công chúng cần hiểu rõ cách thức các công nghệ này được áp dụng.
Hơn nữa, "trách nhiệm giải trình" phải được làm rõ. AI có thể hỗ trợ quy trình làm việc của tòa soạn, nhưng nhà báo và tổ chức truyền thông vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng. Các tổ chức truyền thông cần có quy trình biên tập rõ ràng, các biện pháp bảo vệ và cơ chế rà soát.
Đồng thời, chính các nhà báo cũng cần được hỗ trợ để đối mặt với những thách thức mới này, bao gồm cơ hội học tập liên tục. Môi trường công nghệ đang thay đổi rất nhanh. Đào tạo về đạo đức AI, kiểm chứng số, hệ thống thuật toán và quản trị nền tảng đang trở thành yêu cầu thiết yếu đối với báo chí hiện đại.
Nhìn chung, UNESCO nhấn mạnh tầm quan trọng của "công bằng, bao trùm và không phân biệt đối xử" trong các hệ thống AI.
"Quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu" là điều cần thiết. Các tổ chức truyền thông cần thận trọng khi sử dụng các công cụ AI xử lý dữ liệu cá nhân, hình ảnh, giọng nói hoặc thông tin nhạy cảm.
Các nguyên tắc này được thể hiện trong "Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo", được các quốc gia thành viên UNESCO thông qua nhất trí năm 2021. Khuyến nghị này tiếp tục là tài liệu tham chiếu toàn cầu cho quản trị AI có trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm.
PV: UNESCO nhìn nhận vai trò của truyền thông và báo chí trong việc thúc đẩy Các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) tại Việt Nam như thế nào, đặc biệt trong việc nâng cao nhận thức của công chúng về biến đổi khí hậu, phát triển xanh và văn hóa như một trụ cột của phát triển bền vững?
Ông Jonathan Baker: UNESCO coi truyền thông và báo chí là đối tác thiết yếu trong việc thúc đẩy phát triển bền vững.
Tại Việt Nam, các tổ chức truyền thông đã đóng góp vào việc nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học, giảm thiểu rủi ro thảm họa, giáo dục, bình đẳng giới, chuyển đổi số và di sản văn hóa. Báo chí giúp chuyển hóa các thảo luận chính sách phức tạp thành thông tin dễ tiếp cận mà người dân có thể liên hệ với cuộc sống hàng ngày của mình.
UNESCO cũng cho rằng văn hóa cần được hiểu là "động lực và yếu tố thúc đẩy" phát triển bền vững, không chỉ là bảo tồn di sản. Do đó, truyền thông đóng vai trò quan trọng khi đưa tin về cách văn hóa đóng góp vào sự gắn kết xã hội, các ngành công nghiệp sáng tạo và sinh kế dựa trên di sản.
Tương tự, việc đưa tin về biến đổi khí hậu và phát triển xanh đang trở nên ngày càng quan trọng khi các xã hội phải đối mặt với áp lực môi trường và thảm họa nghiêm trọng hơn. Thông tin lợi ích công cộng chính xác, dựa trên khoa học và lấy con người làm trung tâm có thể giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về rủi ro, giải pháp và các thách thức bền vững dài hạn.
 |
UNESCO đưa ra một số khuyến nghị để Việt Nam tăng tốc nhanh hơn trong vấn đề đạo đức AI. Ảnh: Trường Đặng |
PV: Năng lực Truyền thông và Thông tin (MIL) — một trong những ưu tiên then chốt của UNESCO — có thể giúp cả nhà báo và công chúng Việt Nam ứng phó hiệu quả với các thách thức thông tin trong môi trường kỹ thuật số như thế nào, đồng thời hỗ trợ truyền thông cho phát triển bền vững?
Ông Jonathan Baker: UNESCO coi "Năng lực Truyền thông và Thông tin (Media and Information Literacy - MIL)" là năng lực thiết yếu trong môi trường kỹ thuật số ngày nay.
MIL giúp mọi người đánh giá thông tin một cách có phê phán, hiểu cách thức hoạt động của truyền thông và các nền tảng số, nhận diện thông tin sai lệch và tham gia có trách nhiệm trong không gian trực tuyến. Trong kỷ nguyên AI và mạng xã hội, những kỹ năng này ngày càng trở nên quan trọng đối với cả nhà báo và công chúng rộng lớn, đặc biệt khi mạng xã hội đã trở thành một trong những kênh chính để người dân tiếp cận tin tức và thông tin công cộng.
Đối với nhà báo, MIL củng cố các thực tiễn chuyên nghiệp về kiểm chứng, đưa tin chuyên nghiệp, đánh giá nguồn tin, an toàn số và sử dụng các công nghệ mới nổi.
Đối với công chúng, MIL giúp mọi người điều hướng môi trường thông tin phức tạp một cách tự tin và có trách nhiệm hơn. Nó hỗ trợ quyền công dân có hiểu biết và giúp giảm thiểu sự dễ bị tổn thương trước thông tin sai lệch, thao túng và nội dung trực tuyến có hại.
UNESCO cũng coi MIL có mối liên hệ chặt chẽ với phát triển bền vững. Tiếp cận thông tin đáng tin cậy giúp cộng đồng đưa ra quyết định có hiểu biết về các vấn đề như biến đổi khí hậu, giáo dục, văn hóa và hòa nhập xã hội.
Trên toàn cầu, UNESCO tiếp tục mở rộng hợp tác về MIL thông qua hỗ trợ chính sách, đào tạo và thu hút thanh niên. Chỉ riêng năm 2025, UNESCO đã hỗ trợ 32 quốc gia xây dựng chính sách và chiến lược MIL quốc gia, trong khi 81 quốc gia tham gia các hoạt động của Tuần lễ MIL Toàn cầu.
 |
Báo cáo Đánh giá mức độ sẵn sàng của Việt Nam trong việc thực hiện các khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí Tuệ Nhân tạo (RAM). Ảnh: KHP |
PV: UNESCO đang cung cấp hỗ trợ và hợp tác với các tổ chức truyền thông Việt Nam, Cục Báo chí và các nhà báo theo những cách cụ thể nào để củng cố các tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp và nâng cao đóng góp của truyền thông vào phát triển bền vững?
Ông Jonathan Baker: UNESCO hợp tác chặt chẽ với các đối tác Việt Nam trên nhiều lĩnh vực liên quan đến báo chí và đạo đức AI.
Một lĩnh vực quan trọng là "quản trị và đạo đức AI". Việt Nam vừa hoàn thành Phương pháp Đánh giá Sẵn sàng (Readiness Assessment Methodology – RAM) của UNESCO về Đạo đức AI. UNESCO hoan nghênh việc một số nguyên tắc được phản ánh trong quá trình RAM và Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo cũng đã được lồng ghép vào Luật AI mới của Việt Nam, bao gồm giám sát của con người, minh bạch, trách nhiệm giải trình, quản trị dựa trên rủi ro, tính bao trùm và ghi nhãn rõ ràng đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa.
UNESCO cũng hỗ trợ các hoạt động xây dựng năng lực cho nhà báo và khu vực công. Các hoạt động này tập trung vào các lĩnh vực như quản trị AI, mua sắm và triển khai, với trọng tâm mạnh mẽ về đạo đức, trách nhiệm giải trình và giám sát của con người.
Song song đó, UNESCO thúc đẩy đối thoại giữa các nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu, nhà báo và các tổ chức truyền thông nhằm trao đổi kinh nghiệm và củng cố các tiêu chuẩn nghề nghiệp trong môi trường kỹ thuật số đang thay đổi nhanh chóng.
PV: Nhân dịp Ngày Báo chí Việt Nam 21/6, UNESCO muốn gửi gắm thông điệp hoặc khuyến nghị cụ thể nào tới các nhà báo Việt Nam nhằm xây dựng một nền báo chí chuyên nghiệp, có trách nhiệm, đóng góp tích cực hơn vào phát triển bền vững của đất nước?
Ông Jonathan Baker: Trước hết, UNESCO xin bày tỏ sự trân trọng đối với những đóng góp quan trọng của các nhà báo Việt Nam đối với thông tin công cộng, giáo dục và đối thoại xã hội.
Ngày nay, báo chí đang hoạt động trong một môi trường kỹ thuật số đang thay đổi nhanh chóng, được định hình bởi AI và các công nghệ mới. Trong bối cảnh này, UNESCO tin rằng vai trò của báo chí chuyên nghiệp càng trở nên quan trọng hơn trong việc cung cấp thông tin phục vụ lợi ích công cộng.
Thứ nhất, truyền thông và những người làm công tác truyền thông đóng vai trò thiết yếu trong việc nâng cao nhận thức của công chúng.
Thứ hai, báo chí giúp định hình các chuẩn mực rộng hơn về việc sử dụng AI có trách nhiệm. Thông qua đưa tin, kể chuyện và đối thoại công cộng, truyền thông đóng góp vào các thảo luận về những gì xã hội coi là cách sử dụng có thể chấp nhận được, có trách nhiệm hoặc có khả năng gây hại của các công nghệ này.
Thứ ba, nhà báo là những người giám sát trách nhiệm giải trình quan trọng. Họ đóng vai trò then chốt trong việc xem xét cách thức các hệ thống AI được sử dụng, tác động của chúng đến ai, và liệu các biện pháp bảo vệ phù hợp, minh bạch và giám sát của con người có được thực hiện hay không.
Nhân dịp Ngày Báo chí Việt Nam, UNESCO khuyến khích các nhà báo Việt Nam tiếp tục đón nhận đổi mới, đồng thời bảo tồn tính toàn vẹn và niềm tin của công chúng — những giá trị vẫn là cốt lõi của báo chí.
