Phóng viên: Thời gian gần đây xuất hiện nhiều dự án của các bạn trẻ kết hợp AI trong hoạt động phiên dịch NNKH. Theo anh, liệu đây có phải là bước ngoặt cho nghề phiên dịch NNKH?
Phiên dịch viên Lê Hồng Phong: Nhìn chung, đây là tín hiệu tích cực khi các bạn đã ứng dụng AI vào để hỗ trợ hoạt động phiên dịch. Nhưng trên thực tế, những ứng dụng này vẫn chưa mang lại nhiều hiệu quả cho ngành phiên dịch NNKH nói riêng và cộng đồng người sử dụng NNKH nói chung.
Vấn đề nằm ở chỗ NNKH không chỉ là huấn luyện AI với dữ liệu về một lượng từ vựng nhất định, ghi hình lại các động tác là có thể dịch được. Theo tôi, đây là một quan niệm sai lầm, bởi NNKH không đơn thuần là sự kết hợp của các động tác mà còn liên quan đến tư duy, khả năng diễn đạt và vốn hiểu biết về xã hội cũng như kiến thức nền tảng.
 |
| Trong suốt 15 năm gắn bó với nghề, anh Phong đã mang “âm thanh” đến với nhiều người Điếc thông qua NNKH. |
NNKH có hệ thống ngữ pháp, biểu cảm và những quy tắc riêng trong việc giải nghĩa, lựa chọn từ ngữ hoặc tìm từ thay thế phù hợp với ngữ cảnh. Và đây là điều AI không thể làm được. Bên cạnh đó, NNKH ở miền Bắc và miền Nam hiện vẫn có nhiều điểm khác biệt, chưa được chuẩn hóa thống nhất. Vì vậy, để AI có thể ứng dụng hiệu quả vào lĩnh vực này, cần có sự nghiên cứu nghiêm túc, toàn diện về đặc điểm ngôn ngữ và nhu cầu thực tế của cộng đồng người sử dụng.
Phóng viên: Đối với hệ thống ngôn ngữ đa dạng nhưng chưa được chuẩn hóa, liệu việc đào tạo NNKH gặp phải nhiều khó khăn?
Theo tôi, để phát triển lĩnh vực NNKH tại Việt Nam, trước hết cần có chương trình đào tạo bài bản ở bậc đại học, ít nhất là một khoa hoặc chuyên ngành riêng về NNKH.
Hiện nay, chương trình học NNKH đối với chuyên ngành liên quan chỉ chiếm một học phần nhỏ. Trong khi đó, những người làm công việc phiên dịch như chúng tôi cần tham gia các chương trình đào tạo chuyên sâu hơn, có cả sự hướng dẫn của các chuyên gia nước ngoài. Tuy nhiên, kiến thức và kinh nghiệm từ nước ngoài chưa chắc đã phù hợp hoàn toàn với Việt Nam bởi bối cảnh xã hội, văn hóa và đặc điểm NNKH ở mỗi quốc gia có sự khác biệt.
 |
| Anh Phong cùng các thành viên trong dự án “Đưa Ngôn ngữ ký hiệu vào giảng đường” |
Ở nhiều nước, NNKH đã có hệ thống tương đối thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Tại Việt Nam, NNKH giữa các vùng miền vẫn còn nhiều khác biệt, chưa được chuẩn hóa thống nhất. Điều này khiến việc xây dựng chương trình đào tạo và cơ chế kiểm soát chất lượng phiên dịch gặp nhiều khó khăn, bởi chưa có một đơn vị đủ khả năng đứng ra tổ chức đào tạo và đánh giá năng lực phiên dịch một cách bài bản.
Phóng viên: Khoảng trống lớn nhất trong hoạt động đào tạo phiên dịch viên NNKH là quy trình chưa chuẩn hóa?
Theo tôi được biết, số lượng phiên dịch viên kỳ cựu tại miền Bắc chỉ có khoảng dưới 10 người đang hoạt động. Có lẽ đây là câu chuyện về vấn đề trong quy trình đào tạo. Bởi hiện nay đội ngũ nhân sự có khả năng đào tạo phiên dịch NNKH cả về lý thuyết lẫn thực hành là rất ít.
Thực tế, đã có những dự án mong muốn tổ chức đào tạo và cấp chứng chỉ cho phiên dịch viên. Trước đây, một dự án từng liên hệ với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội để đề xuất phối hợp mở lớp đào tạo. Dự án có đội ngũ giáo viên nước ngoài và những phiên dịch viên đã qua đào tạo, được cấp chứng nhận trong khuôn khổ dự án. Tuy nhiên, để bảo đảm tính chính danh, nếu muốn cấp chứng nhận có dấu của trường, chương trình phải đáp ứng quy định về đội ngũ giảng dạy, trong đó có yêu cầu giảng viên của trường trực tiếp đứng lớp.
 |
| “Điều khiến tôi buồn nhất là khi người Điếc theo dõi phần phiên dịch của mình nhưng lại không hiểu được nội dung truyền tải”, anh Phong chia sẻ. |
Vấn đề là đội ngũ giảng viên trong nước có chuyên môn thực hành NNKH lại chưa đáp ứng được yêu cầu này. Điều đó tạo nên một nghịch lý: có đơn vị đủ tư cách pháp lý để phối hợp tổ chức đào tạo và cấp chứng chỉ, nhưng lại thiếu đội ngũ giảng viên, tài liệu và chương trình giảng dạy phù hợp; trong khi những người có kinh nghiệm thực hành và khả năng đào tạo lại chưa có đủ cơ chế để triển khai các khóa học một cách chính thức.
Phóng viên: Hiện nay, phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu trên truyền hình đôi khi vẫn chưa nhận được sự quan tâm tương xứng, thậm chí bị xem như một phần phụ trên màn hình. Anh nhìn nhận thế nào về cách nhìn này? Trong quá trình làm nghề, anh đã bao giờ cảm thấy chạnh lòng khi công việc của mình chưa được công chúng thực sự chú ý và ghi nhận?
Thật ra, đối tượng mà những phiên dịch viên NNKH như chúng tôi hướng tới là cộng đồng người Điếc chứ không phải người nghe-nói. Mục đích cuối cùng của công việc này là giúp người Điếc tiếp cận thông tin, hiểu được nội dung và tham gia vào các hoạt động của xã hội một cách bình đẳng. Vì vậy, việc người nghe-nói chưa thực sự quan tâm, thậm chí phớt lờ sự hiện diện của phiên dịch viên trên màn hình, không ảnh hưởng quá nhiều đến cảm xúc hay công việc mà tôi đang làm.
Suy cho cùng, nếu người sử dụng NNKH không thể tiếp nhận đầy đủ thông tin thì công việc phiên dịch cũng chưa đạt được mục đích. Điều quan trọng nhất với tôi là người Điếc hiểu những gì mình đang truyền tải và phần phiên dịch có thực sự giúp ích cho họ hay không. Còn những vấn đề như người nghe-nói có chú ý đến mình hay không, tôi nghĩ đó không phải là điều mà mình cần quá bận tâm. Tôi chỉ cần tập trung làm tốt công việc của mình và đáp ứng được nhu cầu của cộng đồng mà mình đang phục vụ.
Phóng viên: Anh có lời khuyên nào cho các bạn trẻ muốn theo nghề này?
Tôi hoàn toàn ủng hộ các bạn trẻ học tập và tìm hiểu về NNKH. Tuy nhiên, để gắn bó lâu dài với nghề, các bạn cần nghiêm túc trau dồi chuyên môn, tích lũy kinh nghiệm thực tế và nhìn nhận công việc một cách thực tế, trong đó có vấn đề thu nhập.
Bên cạnh đó, các bạn cần chủ động kết nối với những người đi trước, mạnh dạn tìm kiếm cơ hội học hỏi và thực hành. Chỉ khi không ngừng nâng cao năng lực và chủ động với con đường mình đã chọn, các bạn mới có thể phát triển và gắn bó lâu dài với nghề.
Cơ hội không phải lúc nào cũng tự đến, đôi khi chính sự chủ động của chúng ta sẽ mở ra con đường để phát triển và gắn bó lâu dài với nghề.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn anh!
