Giữ hồn truyền thống, mở lối sáng tạo
Là thế hệ nối nghiệp của làng tò he Xuân La (xã Phượng Dực, Hà Nội), nghệ nhân Đặng Văn Hậu sớm nhận ra: Muốn di sản sống khỏe trong thời đại mới, không thể chỉ bám vào gánh hàng rong ven đường. Đứng trước nguy cơ mai một của làng nghề cổ, bằng tư duy nhạy bén anh chọn cách chủ động đưa công nghệ kết nối cùng nghệ thuật truyền thống.
Bỏ qua những hoài nghi của xóm làng khi quyết định mua máy tính vào năm 2008, anh Hậu vẫn kiên định với lựa chọn của mình. “Tôi tin rằng phải thay đổi. Từ đó tôi bắt đầu mày mò lập trang web, viết bài, rồi sau đó tạo Fanpage trên mạng xã hội. Và chính mạng xã hội đã mở ra vô vàn kết nối, giúp tò he tiếp cận những cơ hội hoàn toàn mới”, anh Hậu chia sẻ.
Nhớ lại những ngày đầu đồng hành cùng con bước chân lên không gian số, nghệ nhân Đặng Thị Với, mẹ của anh Hậu không giấu nổi sự tự hào:
“Hồi đầu thấy con mua máy tính về mày mò, tôi cũng chưa hiểu làm mạng là làm thế nào, nhưng thấy con tâm huyết thì luôn ủng hộ. Đến khi bài viết, hình ảnh tò he được đăng lên, người ta biết đến nhiều hơn hẳn. Đơn đặt hàng từ khắp nơi gửi về, báo chí, truyền hình cũng tìm về làng đưa tin. Nhìn thấy gánh tò he của con được nhiều người đón nhận, tôi mừng lắm”.
Không dừng lại ở việc thay đổi kênh tiếp thị, nghệ nhân Đặng Văn Hậu luôn tâm niệm rằng cốt lõi của công nghiệp văn hóa nằm ở giá trị di sản và tính chuẩn hóa sản phẩm.
Tìm về các tư liệu cổ, anh Hậu đã miệt mài phục hồi những bộ con giống bột tưởng chừng đã thất truyền: từ bộ con giống Đồng bằng Bắc Bộ, bộ Tứ linh, bộ Rước đèn Trung thu, cho đến các hình tượng nghệ thuật Tuồng, Quan họ, Ca trù.
 |
 |
Các sản phẩm tò he được tạo hình phong phú, từ nhân vật dân gian đến những hình tượng quen thuộc trong đời sống người Việt. |
Anh bộc bạch: “Sự kết hợp này là phục hồi dựa trên tinh thần của người xưa, mỗi món đồ chơi đều mang một câu chuyện văn hóa. Nếu chỉ chạy theo xu hướng nhất thời sẽ nhanh chóng bị lãng quên. Muốn phát triển công nghiệp văn hóa bền vững, bắt buộc phải bám vào cái gốc, cái hồn cốt của dân tộc”.
Quả ngọt cho hành trình kiên trì ấy là khi tò he Xuân La xuất hiện trang trọng trong các sự kiện giao lưu quốc tế. Gần đây nhất, tối 17/10 tại Phố đi bộ Hồ Gươm, nghệ nhân Đặng Văn Hậu cùng mẹ đã trực tiếp giới thiệu nghệ thuật nặn tò he tới Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Tổng thống Thụy Sĩ Guy Parmelin cùng hai Phu nhân.
 |
Những bằng khen, chứng nhận và danh hiệu ghi dấu ấn quá trình gắn bó, cống hiến của nghệ nhân Đặng Văn Hậu với tò he. |
Trao truyền di sản và khát vọng vươn xa
Dù tò he đã bước sang một diện mạo mới đầy tự hào, nghệ nhân Đặng Văn Hậu hiểu rằng di sản chỉ thực sự sống khỏe khi có một lực lượng kế cận vững vàng. Đó cũng là lý do anh luôn đau đáu với bài toán trao truyền. Khi những nghề khác chỉ mất vài tháng để học việc và có thu nhập ngay, thì nghệ thuật nặn tò he lại đòi hỏi sự kiên trì ít nhất 1-2 năm mới giúp người thợ vững tay nghề để bám trụ.
Để giữ ngọn lửa di sản không bị đứt gãy, anh không chỉ mở các lớp dạy nặn tò he miễn phí cho cộng đồng, mà còn hướng dẫn, đồng hành và truyền cảm hứng cho thế hệ thứ tư trong chính gia đình mình: người con trai Đặng Tiến Minh (16 tuổi).
Dưới sự dìu dắt của bà nội và cha, Đặng Tiến Minh sớm bộc lộ năng khiếu thiên bẩm với bột gạo và sắc màu. Dù tuổi đời còn rất trẻ, Tiến Minh đã gặt hái nhiều giải thưởng tại các cuộc thi nặn tò he và không gian giao lưu làng nghề. Bàn tay của chàng trai tuổi 16 ấy giờ đây không chỉ thoăn thoắt nối tiếp kỹ thuật gia truyền, mà còn thổi góc nhìn tươi mới của thế hệ trẻ vào từng nhân vật tò he đương đại.
 |
 |
Các tác phẩm tò he do em Đặng Tiến Minh sáng tạo, lấy cảm hứng từ lịch sử và văn hóa dân gian Việt Nam. |
Bên cạnh nỗ lực giữ nghề cho thế hệ sau, anh Hậu còn trăn trở về tầm nhìn dài hạn: “Trước khi vươn ra thế giới, chúng ta phải xây dựng nền tảng vững chắc ngay tại thị trường trong nước. Phải đào tạo được đội ngũ thợ lành nghề, chuẩn hóa công thức và quy trình sản xuất. Chỉ khi chuẩn hóa được chất lượng và quy mô, đáp ứng được những đơn hàng lớn hàng chục nghìn sản phẩm cùng các tiêu chuẩn kiểm định khắt khe, tò he mới có thể tự tin đi xa”.
Song, để khát vọng ấy không dừng lại ở nỗ lực đơn độc của từng cá nhân hay làng nghề, người nghệ nhân trẻ vẫn luôn canh cánh những đề xuất mang tính chiến lược:
“Tôi mong rằng trong các chính sách phát triển công nghiệp văn hóa, Nhà nước sẽ chú trọng hơn nữa đến việc hỗ trợ kinh phí đào tạo cho người học nghề truyền thống, đầu tư cơ sở hạ tầng và không gian trưng bày cho các làng nghề. Có sự đồng hành bền vững từ chính quyền và cơ chế, tò he có thể không chỉ dừng lại ở danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mà sẽ từng bước vươn mình trở thành di sản của thế giới”, anh Hậu chia sẻ.
 |
Những chú gà tò he gắn với ống sáo gợi nhớ nét mộc mạc của món đồ chơi dân gian truyền thống. |
Từ gánh hàng rong ven đường năm nào, tò he Xuân La nay đã tự tin bước vào các không gian nghệ thuật sang trọng, xuất hiện trên nền tảng số và vươn ra thế giới. Hành trình hồi sinh của những khối bột gạo bình dị chính là minh chứng sinh động: Chỉ cần giữ trọn hồn cốt dân tộc, di sản sẽ luôn có một đời sống bền bỉ và kiêu hãnh giữa thời đại mới.
