Từ những quán cà phê ở New York (Mỹ) đến các tiệm bánh tại Sydney (Australia) hay các cửa hàng mỹ phẩm ở London (Anh), một “làn sóng màu tím” đang trỗi dậy mạnh mẽ trên khắp thế giới. Từ sắc tím đậm rực rỡ đến màu hoa lavender dịu dàng, dù sắc độ có khác nhau song tất cả đều có chung nguồn gốc từ Philippines.
Cụ thể hơn, làn sóng màu sắc này đến từ một loại khoai bản địa nằm sâu dưới lòng đất của đảo quốc này. Đây là một loại củ giàu tinh bột, sở hữu nhiều tên gọi như dioscorea alata, uwhi nhưng phổ biến nhất tại Philippines và lan rộng ra quốc tế với cái tên: Ube (khoai mỡ tím).
Trong tiếng Tagalog (ngôn ngữ phổ biến tại Philippines), Ube có nghĩa là “củ”. Ube (phát âm là oo-beh) đang trở thành mặt hàng xuất khẩu đầy tiềm năng của Philippines khi thế giới bắt đầu “mê mẩn” loại nguyên liệu màu tím có vị bùi bùi, thoang thoảng chút hương vani này.
Theo dữ liệu của Bộ Thương mại và Công nghiệp Philippines (DTI), trong năm 2025, nước này đã xuất khẩu gần 1,7 triệu kg các sản phẩm từ khoai mỡ tím với tổng trị giá hơn 3,2 triệu USD, tăng 20,4% so với năm 2024.
Trong đó, gần một nửa sản lượng xuất khẩu (khoảng 956.000 kg, tương đương 1,5 triệu USD) được xuất sang Mỹ. Con số này cao gấp đôi lượng nhập khẩu của Mỹ trong năm 2025, thậm chí vượt qua tổng khối lượng của 5 thị trường lớn tiếp theo cộng lại, bao gồm: Canada, Australia, Anh, Hà Lan và New Zealand.
Cơn sốt “mê Ube”
Chỉ cần nhìn vào Starbucks là đủ để thấy độ “hot” của khoai mỡ tím. Đầu tháng 3/2026, chuỗi cà phê khổng lồ này đã tung ra món “Iced Ube Coconut Macchiato” (tạm dịch: Macchiato Dừa Ube đá) trên toàn hệ thống các cửa hàng tại Mỹ. Món nước đã trở thành một lựa chọn thịnh hành cho thực đơn mùa xuân của chuỗi.
Sau thành công của khoai mỡ tím tại các cửa hàng cao cấp (Starbucks Reserve) năm 2025, Starbucks đã bổ sung thêm nhiều sản phẩm từ loại khoai này tại châu Âu, tập trung vào dòng latte đá và latte vani truyền thống.
Một số biến tấu còn kết hợp với matcha – loại bột trà xanh Nhật Bản từng “làm mưa làm gió” suốt thập kỷ qua. Tính đến tháng 9/2025, matcha đã xuất hiện trong gần 700.000 video trên TikTok. Giờ đây, những video trải nghiệm đồ uống ube mới bao gồm các sản phẩm mới ra mắt của chuỗi cửa hàng cà phê nổi tiếng Costa (Anh), cũng đang được lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội.
Ube trở thành điểm nhấn chủ đạo trong thực đơn mới nhất của Starbucks.
 |
| Ube trở thành điểm nhấn chủ đạo trong thực đơn mới nhất của Starbucks. |
Theo nhận định của bà Bettina Makalintal, phóng viên cao cấp tại Trang tin tức Ẩm thực Eater, sự tương đồng giữa hai trào lưu thực phẩm có vẻ ngoài bắt mắt này không phải là ngẫu nhiên.
“Đó là sức mạnh của tác động thị giác tức thì”, Makalintal chia sẻ. “Chỉ cần màu sắc thật bắt mắt và khác biệt, thứ quen thuộc và đơn giản cũng sẽ trở nên thú vị. Ví dụ như bánh mì vòng cầu vồng, tô sinh tố acai đầy màu sắc hay những quả dâu tây nhạt màu”.
“Ube rõ ràng là một ứng viên sáng giá khi nó vừa mang lại hương vị mới lạ vừa không quá khó ăn. Đồng thời, nó còn đáp ứng được nhu cầu về những món ăn có tính thẩm mỹ cao”, vị phóng viên chia sẻ.
Đồ uống chỉ là một nhánh trong chuỗi cung ứng khoai mỡ tím. Khi được nghiền và nấu cùng sữa, đường, bơ, ta sẽ tạo thành một hỗn hợp sệt gọi là ube halaya (mứt khoai mỡ tím). Không chỉ là một món tráng miệng độc lập, loại mứt này còn được dùng làm lớp phủ, nhân hoặc phần nền cho nhiều món ăn khác.
Kora, một tiệm bánh thủ công Philippines tại New York, từng có danh sách chờ lên tới 10.000 người vào năm 2021, phần lớn nhờ vào sức hút của món bánh donut brioche nhân khoai mỡ tím. Vào tháng 3/2025, Kora đã mở một cửa hàng cố định tại quận Queens (bang New York, Mỹ).
Từ bánh phô mai, bánh flan cho đến kem lạnh, các đầu bếp trên khắp thế giới đều đang thêm khoai mỡ tím vào công thức nấu ăn. Tại chuỗi cửa hàng tạp hóa nổi tiếng của Mỹ Trader Joe's, hỗn hợp bột bánh kếp và waffle mochi ube luôn cháy hàng kể từ khi được mở bán giới hạn từ năm 2020. Thậm chí, ngành làm đẹp cũng không đứng ngoài cuộc khi thương hiệu mỹ phẩm Huda Beauty tung ra bộ sưu tập lấy cảm hứng từ ube vào tháng 1/2025, gồm phấn phủ và son bóng.
Các công thức làm bánh từ khoai mỡ tím trở thành tâm điểm chia sẻ của cộng đồng yêu bếp.
 |
| Các công thức làm bánh từ khoai mỡ tím trở thành tâm điểm chia sẻ của cộng đồng yêu bếp. |
“Ube đang có mặt ở khắp mọi nơi”, ông Lionel Dabbadie, đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tại Philippines, phát biểu tại một hội nghị du lịch nông nghiệp hồi đầu tháng 3/2026. “Kem ube ở New York (Mỹ), bánh ube ở London (Anh), latte ube ở Tokyo (Nhật Bản). Thật là một thành công đáng kinh ngạc”.
Áp lực nguồn cung
Tuy nhiên, chính thành công đó lại đang tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ thống cung ứng. Theo tờ New York Times, sản lượng khoai mỡ tím hàng năm tại Philippines đã giảm từ trên 15 triệu kg năm 2021 xuống còn khoảng 14 triệu kg trong năm 2024 và 2025. Phần lớn sản lượng này được dành cho tiêu dùng nội địa. Những năm gần đây, Việt Nam và Trung Quốc cũng đã đẩy mạnh sản xuất loại khoai này.
Khác với các cây trồng quy mô lớn như lúa gạo hay ngô, khoai mỡ tím thường được trồng trên các mảnh ruộng nhỏ theo mùa. Loại củ này đòi hỏi độ ẩm cao trong suốt quá trình sinh trưởng kéo dài 10 - 11 tháng trước khi thu hoạch từ tháng 11 đến tháng 2. Điều này khiến ube cực kỳ nhạy cảm với biến đổi khí hậu, đặc biệt là tại một quốc gia thường xuyên hứng chịu thời tiết cực đoan như Philippines.
 |
| Nông dân Philippines đang gồng mình để đáp ứng nhu cầu tăng vọt về ube trên toàn cầu. |
Vào tháng 11/2025, siêu bão Fung-wong là cơn bão thứ 21 đổ bộ Philippines trong năm. Điều này cho thấy tác động ngày càng rõ rệt của khủng hoảng khí hậu đối với các nước đang phát triển.
Thêm vào đó, một báo cáo của Hãng nghiên cứu BMI Research cho thấy nhiều nông dân đang tìm cách tận dụng cơn sốt toàn cầu để bán càng nhiều càng tốt nhân lúc giá cao. Vì ube được trồng bằng cách chôn các mảnh cắt của củ khoai, việc thu mua ồ ạt dẫn đến thiếu hụt giống cho vụ sau, khiến bài toán cung ứng càng thêm trầm trọng.
Tất cả những yếu tố này khiến phóng viên Makalintal và cộng đồng người Philippines tại Mỹ khó có thể tìm mua được ube tươi nguyên bản. “Hầu hết những người bạn Philippines của tôi đều không thể tìm mua được củ tươi. Nhu cầu tăng vọt nhưng thị trường nhập khẩu không theo kịp”, cô chia sẻ.
Nguy cơ “mất gốc” văn hóa
Bên cạnh vấn đề logistics, sự phổ biến toàn cầu của khoai mỡ tím còn dấy lên một nỗi lo khác: món ăn biểu tượng quốc gia này đang dần bị tách rời khỏi nguồn cội.
Nhiều thế hệ người Philippines đã lớn lên với ly halo-halo mát lạnh ngày hè, món ăn có thành phần chủ đạo là ube halaya cùng các loại topping đa dạng như mít ngào đường, đậu ngọt và trân châu. Khoai mỡ tím cũng là linh hồn của các món ăn truyền thống Philippines như cháo gạo ngọt champorado hay bánh bông lan mamón. Tuy nhiên, có rất nhiều người dân lo ngại rằng giá trị mang tính biểu tượng của ube đang dần bị mai một khi du nhập ra nước ngoài.
 |
Halo-halo, món tráng miệng phổ biến của Philippines. |
“Tôi đã rất bất ngờ khi đọc được rằng rất ít người biết ube đến từ Philippines”, ông Dabbadie bày tỏ.
Đối với Makalintal, đây là một thực trạng đáng ngại. Sự thiếu hiểu biết về văn hóa và tình trạng khan hiếm nguồn cung dẫn đến việc nhiều người bán thay thế ube thật bằng tinh chất, khoai lang tím hoặc thậm chí chỉ sử dụng phẩm màu tím để “ăn theo” xu hướng.
Khoai mỡ tím vốn có hương vị tinh tế và nhẹ nhàng. Nhưng khi nó bị chiết xuất thành tinh chất hoặc trộn lẫn với các hương vị có tính lấn át như dừa, nhiều người tiêu dùng chỉ có thể nếm trải một chút dư vị hoặc thậm chí không có gì ngoài màu sắc của nó. Điều này khiến vấn đề giữ gìn bản sắc Philippines trở nên phức tạp hơn.
“Giờ ai cũng uống ube nhưng họ thậm chí không thực sự biết vị của nó. Ube đã bị giản lược thành thứ chỉ còn là màu tím”, phóng viên Makalintal bình luận. "Khi một sản phẩm có tính văn hóa của đất nước mình trở thành trào lưu đại chúng, ta sẽ mất quyền kiểm soát nó trong dòng chảy văn hóa. Cái giá của sự nổi tiếng thật sự rất khó khăn”.
