 |
Theo sử sách, tuồng là loại hình sân khấu cổ truyền hình thành trên nền tảng diễn xướng dân gian kết hợp cùng sự giao lưu với dòng văn hóa du nhập từ Trung Hoa. Ðến cuối thế kỷ XVIII, tuồng phát triển thành một loại hình nghệ thuật hoàn chỉnh, đây cũng là nghệ thuật hiếm hoi cắm rễ lâu bền trong đời sống cư dân ở cả ba miền Bắc, Trung và Nam Bộ.
 |
Để tìm hiểu kỹ thuật họa mặt, đặc biệt với nghệ thuật tuồng Bắc, Tạp chí Ngày Nay đã có dịp trò chuyện với nghệ sĩ Nguyễn Kim Kê, người sinh trưởng trong một gia tộc có nhiều đời theo nghiệp diễn tuồng và chèo tại Hà Nội. Kể từ năm 11 tuổi, ông đã diễn vai tuồng đầu tiên tại rạp Lạc Việt - rạp hát dành riêng cho nghệ thuật tuồng, chèo ở Việt Nam được xây dựng từ đầu thế kỷ XX.
 |
Khác với các loại hình sân khấu truyền thống như chèo, cải lương, kịch; trong nghệ thuật tuồng, công đoạn hóa trang của các diễn viên có vai trò đặc biệt quan trọng trong mỗi vở diễn. Thông qua những màu sắc được điểm tô lên khuôn mặt, người xem có thể định hình được vai chính, phản, vị trí xã hội cũng như tính cách các nhân vật xuất hiện trên sân khấu.Theo hồi ức của nghệ sĩ Kim Kê, vào thời điểm hưng thịnh nhất của nghệ thuật tuồng nói chung và rạp Lạc Việt nói riêng, các diễn viên muốn diễn tuồng đều phải học cách tự họa mặt cho mình, bởi “chẳng ai vẽ cho ai cả”.
 |
Thông thường, công đoạn họa mặt sẽ lấy của diễn viên khoảng 45 phút hoặc hơn trước mỗi buổi diễn. Để họa được khuôn mặt đẹp, hợp vai, người diễn bên cạnh việc “cảm” vai diễn, còn phải biết nhấn nhá để tạo được cái chất của nhân vật. Việc họa mặt cũng đòi hỏi hoa tay và sự tài hoa nhất định, bởi dù diễn hay đến mấy cũng coi là hỏng nếu không vẽ ra cái thần của nhân vật.
 |
Từ quan sát sau nửa thập kỷ theo nghề, nghệ sĩ Kim Kê cho biết kỹ thuật họa mặt của tuồng Bắc chuộng lối đánh bóng nhòe các khối hình, tạo ra sự tự nhiên nhất định từ các sắc độ đậm nhạt trong cùng một tông màu. Điểm này hoàn toàn khác so với kỹ thuật họa mặt trong hí kịch của Trung Quốc khi nghệ thuật này vẽ mặt theo hình khối, không chú trọng sự giao thoa giữa các mảng màu.
 |
“Việc đánh bóng nhòe các khối màu giúp mặt của người diễn viên như to ra, biến đổi hoàn toàn so với khuôn mặt thật, mang lại cảm giác khác biệt so với lối họa mặt theo hình khối. Một đặc điểm khác là cách vẽ của tuồng ta không tập trung ở đôi mắt mà tập trung vào nếp nhăn, cũng như cảm nhận về khuôn mặt của nghệ nhân ”, nghệ sĩ Kim Kê nhận định.
 |
Chỉ vào bộ sưu tập gần 40 mặt nạ tuồng cổ do chính tay ông lên màu, nghệ sĩ Kim Kê chia sẻ chỉ với 3 màu cơ bản là đỏ, đen, trắng; người diễn viên có thể thể hiện hàng trăm vai diễn. Các nhân vật trong tuồng cũng được chia về bốn dạng là trung thần - gian thần - nịnh thần - phản thần. Với từng nhân vật cụ già hay trẻ, địa vị xã hội cụ thể mà khi vẽ, người diễn viên sẽ tăng cường nếp nhăn, chi tiết cho nhân vật.
 |
Theo đó, nhân vật trung thần thường được vẽ gần như khuôn mặt bình thường, sử dụng tông màu đỏ chủ yếu, nhấn nhá vào “hàm én mày ngài” để tăng vẻ trí dũng cho nhân vật. Các nhân vật gian thần như Tào Tháo, Đổng Trác… thường đại diện bằng tông màu trắng, còn những nhân vật loạn thần, ninh thần vẽ mặt dằn tùy từng cấp độ để diễn tả sự dữ tợn, hung hãn hoặc xu nịnh, gian trá.
 |
Trong nghệ thuật tuồng cổ không có lối vẽ mặt nạ, các diễn viên đều phải vẽ lên mặt thật và khi diễn thể hiện cảm xúc qua các cử chỉ đa dạng, biến hóa trên khuôn mặt. Tuy nhiên, qua việc giảng dạy ở các lớp thuộc chuyên ngành Nghệ thuật biểu diễn tuồng, chứng kiến lớp nghệ sĩ trẻ không còn biết nhiều đến cách hóa trang tuồng cổ, nghệ sĩ Kim Kê trăn trở rồi mày mò vẽ lên mặt nạ giấy bồi, coi đây như tư liệu để truyền lại nét đẹp độc đáo này tới mai sau.
 |
Nghệ sĩ Kim Kê chia sẻ sự lo lắng khi bản thân đã già, lứa nghệ sĩ gạo cội cũng ngày càng thưa bóng mà chưa có lớp con cháu kế tục tinh thần tuồng cổ. “Tôi hy vọng nghệ thuật tuồng với những giá trị truyền thống tốt đẹp được chắt lọc và gìn giữ qua nhiều đời sẽ sống mãi trong lòng dân tộc”, ông nói.
