Ký ức trở thành chất liệu
Những khối hình gần như đơn sắc nằm nặng trên mặt tranh, phía dưới là năm gương mặt nhỏ, mong manh. Giữa hai phần, một dải đèn neon sáng lên như đường ranh giữa hiện tại và miền ký ức. Sự sống, sự chết và đèn neon của Lê Thế Lãm, tác phẩm giành giải UOB Painting of the Year Việt Nam 2026 mở ra điểm chạm đáng chú ý của nhiều sáng tác năm nay khi nghệ sĩ trở về với trải nghiệm riêng để suy ngẫm về con người.
Cuộc thi bước sang mùa thứ tư tại Việt Nam, với lượng tác phẩm dự thi tăng 40% so với năm trước. Nghệ sĩ, Giám tuyển Trọng Gia Nguyễn, Trưởng Ban Giám khảo UOB POY Việt Nam 2026 ghi nhận sự đa dạng trong cách tiếp cận chất liệu và tư duy nghệ thuật, từ sơn mài, sơn dầu đến vật liệu đời thường và những hình thức vượt khỏi khuôn khổ tranh truyền thống.
 |
Lê Thế Lãm bên tác phẩm đoạt Giải thưởng UOB Painting of the Year 2026 |
Ở tác phẩm đoạt giải cao nhất, ký ức đến với Lê Thế Lãm từ những chuyến theo gia đình thăm phần mộ người thân tại nghĩa trang liệt sĩ thuở nhỏ. Khi ấy, anh chú ý đến những dãy mộ, hàng cây trong gió và không gian tĩnh lặng. Nhiều năm sau, hình ảnh ấy trở lại, kéo theo suy tư về sự hữu hạn, cái chết và mối liên hệ giữa người sống với người đã khuất.
“Ý tưởng cho tác phẩm đến một cách bất ngờ từ một ký ức quay trở lại sau nhiều năm”, Lê Thế Lãm chia sẻ. Những chiêm nghiệm được chuyển thành cấu trúc thị giác đối nghịch, nơi vật chất nặng nề đứng cạnh những gương mặt mờ nhòe, còn ánh sáng neon của hiện tại chen vào miền ký ức.
Nghệ sĩ Trọng Gia Nguyễn đánh giá tác phẩm cho thấy “tinh thần dám thử nghiệm, dám bước ra khỏi những giới hạn quen thuộc của hội họa”, trong khi vẫn chuyển tải được một ý niệm rõ ràng. Sự gặp nhau giữa trải nghiệm cá nhân và tư duy tạo hình khiến ký ức riêng của tác giả mở thành suy tưởng chung về kiếp người.
Tinh thần ấy tiếp tục xuất hiện ở Phần còn lại của Nguyễn Đình Tiến, bắt đầu từ chiếc áo người cha để lại sau khi qua đời. Không có chân dung trực tiếp, người cha hiện diện qua tro, đất, sợi vải và những lớp bề mặt phong hóa. Sự vắng mặt vì thế lại trở thành một dạng hiện diện, gợi về những gì thời gian vẫn lưu giữ.
Ở Chờ, Tạ Thị Ánh Hồng đưa người xem vào phòng chờ trước phòng mổ. Bảy con người ở rất gần nhau nhưng ánh mắt không giao cắt, mỗi người mang một nỗi căng thẳng riêng. Trong khi đó, Trầm tích của Bùi Vân Tĩnh bắt đầu từ trang vở thật của con gái sau một trận lũ miền Trung, rồi phủ lên đó phù sa và những hạt lúa từ quê nhà.
Mất mát của một người cha, cảm giác bất an ngoài phòng mổ hay dấu tích sau trận lũ đều là những trải nghiệm riêng. Song chính những chi tiết cụ thể ấy giúp tác phẩm vượt khỏi câu chuyện cá nhân, chạm đến ký ức, tổn thương và cảm giác bất định vốn hiện diện trong đời sống của nhiều người.
 |
Nguyễn Bá Đạt bên tác phẩm đoạt giải Nghệ sĩ Triển vọng nhất của năm |
Tiếng nói riêng giữa dòng chảy đương đại
Nếu những tác phẩm trên trở về với ký ức, Phía trước - “Chậm lại” của Nguyễn Bá Đạt hướng thẳng vào nhịp sống hiện tại. Trên nền hồng neon, một đoàn người gần như giống hệt nhau đồng loạt tiến về phía trước. Chỉ một nhân vật khẽ quay đầu, tạo ra sai lệch nhỏ nhưng đủ phá vỡ tính đồng nhất của đám đông.
Nguyễn Bá Đạt, 22 tuổi, sinh viên năm cuối chuyên ngành Hội họa Sơn dầu tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, giành giải Nghệ sĩ Triển vọng Nhất của năm 2026. Qua tương phản giữa cá thể và số đông, tác phẩm đặt bản sắc cá nhân bên cạnh lối sống quán tính, sự rập khuôn và áp lực đồng thuận của xã hội hiện đại.
“Đây là một bất ngờ lớn và cũng là nguồn động viên vô cùng ý nghĩa đối với tôi”, Nguyễn Bá Đạt nói. Đằng sau giải thưởng, tác phẩm của một nghệ sĩ trẻ cho thấy nhu cầu cất lên tiếng nói riêng giữa một thời đại mà con người dễ bị cuốn vào cùng một nhịp chuyển động.
Các tác phẩm khác ở hạng mục Nghệ sĩ Triển vọng cũng đi sâu vào trải nghiệm đương đại. Gội đầu của Trần Lâm Tuyết Nghi bắt đầu từ ám ảnh về mái tóc và gánh nặng chăm sóc cơ thể. Generating… của Trần Bích Thuyền và Trầm tích của Bùi Vân Tĩnh tiếp tục mở rộng biên độ về chất liệu và cách kể.
Từ góc độ giám khảo, Trọng Gia Nguyễn xem sự đa dạng ấy là tín hiệu đáng chú ý của thực hành nghệ thuật hiện nay. Hội họa không còn bị giới hạn ở bề mặt tranh theo nghĩa truyền thống. Sơn dầu có thể đứng cạnh neon, trang vở có thể gặp phù sa, vật liệu của đời sống có thể trở thành một phần của tư duy tạo hình.
Các tác phẩm đoạt giải và vào chung khảo được trưng bày miễn phí tại TP.HCM từ ngày 2 đến 13/10. Sau cuộc thi, UOB duy trì mạng lưới cựu nghệ sĩ cùng các chương trình lưu trú, triển lãm và kết nối khu vực, tạo thêm không gian để các tác giả tiếp tục phát triển thực hành nghệ thuật.
Một giải thưởng có thể gọi tên người chiến thắng nhưng đời sống nghệ thuật được tạo nên từ hành trình dài hơn thế. Điều đọng lại từ những tác phẩm năm nay là khi nghệ sĩ trở về với ký ức, mất mát, bất an hay va đập riêng của mình, câu chuyện cá nhân có thể vượt khỏi khuôn tranh để trở thành câu chuyện của nhiều người.
