“Mắt thần” của nhà cổ
Không xa hoa, không hào nhoáng, phố Hội như đưa du khách trở về những ngày tháng xưa cũ, giản dị và an yên, với những căn nhà cổ gắn liền các câu chuyện tâm linh truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sau hơn 400 năm tồn tại, Hội An hiện có gần 1.000 căn nhà cổ, trong đó có tới 844 căn nằm trong danh sách của UNESCO. Hầu hết các căn nhà cổ vẫn giữ được lối kiến trúc đặc trưng với hình ống, đi kèm tông màu vàng chủ đạo.
 |
Phố Hội đưa du khách trở về những ngày tháng xưa cũ, giản dị và an yên. |
Tuy nhiên, do tác động của thời gian cùng thời tiết mưa lũ hàng năm, nhiều căn nhà đã xuống cấp, phải tôn tạo phục dựng lại, dẫn đến việc không giữ được nguyên vẹn dấu ấn văn hóa, lịch sử của người xưa. Một số căn nhà với giá trị cao đã được sang nhượng để sử dụng cho mục đích kinh doanh, buôn bán.
Hiện nay, trong khu phố cổ rộng khoảng hai cây số vuông chỉ còn vài căn nhà giữ được giá trị văn hóa, lịch sử nguyên vẹn. Những căn nhà cổ nổi tiếng như: nhà cổ Đức An, nhà cổ Quân Thắng, và nhà cổ Phùng Hưng... là những địa chỉ du khách thường ghé thăm. Để nhận diện những căn nhà cổ này, người dân địa phương thường hướng dẫn du khách nhìn vào “mắt thần” trên cửa nhà.
Bà Trần Thị Minh Thuý, 55 tuổi, chủ quán nước vỉa hè trên đường Trần Phú, chia sẻ: “Tôi đã sống ở phố cổ hơn nửa đời người, nên mỗi khi có du khách hỏi về những căn nhà cổ, tôi sẽ chỉ vào hai khối gỗ treo trước cửa để họ nhận diện.”
Bà Thuý giải thích, hai khối gỗ trước cửa gọi là Mắt cửa hay Môn thần, người dân địa phương thường dùng từ “mắt thần” để thể hiện sự tôn kính. Tuy nhiên, với những căn nhà đã đổi chủ hoặc phục dựng lại nhằm mục đích kinh doanh, chi tiết này có thể bị lãng quên. Nhưng đối với những căn nhà đã lưu giữ qua nhiều thế hệ, việc giữ gìn “mắt thần” rất quan trọng, bởi giá trị về tâm linh, tín ngưỡng đi kèm.
 |
Trước các căn nhà cổ ở Hội An đều có đôi mắt cửa, người dân hay gọi là “mắt thần”. |
Ở Hội An hiện nay có hơn 20 kiểu mắt cửa, chủ yếu là hình tròn, cắt khấc thành 8 cánh hoa, đôi khi là 6 cánh hoặc giữ nguyên hình tròn. Ngoài ra, có mắt cửa hình vuông, bát giác hoặc khối cầu. Phần lớn mắt cửa thể hiện các hình tượng âm dương, bát quái, hay có khắc hình 5 con dơi, mang ý nghĩa "ngũ phúc lâm môn" hoặc chữ "thọ" bao quanh với mong muốn "ngũ phúc viên thọ". Mỗi kiểu, mỗi hình chạm khắc đều thể hiện tâm nguyện riêng của gia chủ.
Mắt cửa ở nhà dân thường có hình bát quái, trong khi mắt cửa của miếu Quan Công có hình tròn với mặt dữ tợn, còn mắt cửa tại hậu cung hội quán Phúc Kiến chạm hình vòng tròn âm dương, bao quanh là đôi rồng chầu mặt trời.
Ý niệm tâm linh
Nhà cổ Đức An, tọa lạc tại số 129 đường Trần Phú là một trong những ngôi nhà cổ được du khách ghé thăm nhiều nhất. Mặt tiền của căn nhà rộng khoảng 7m, có cửa chính ở giữa và cửa sổ hai bên để phục vụ buôn bán. Phía trước nhà có bia đá ghi: “Tại đây, vào tháng 12/1927, tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập, do đồng chí Phan Thêm (Cao Hồng Lãnh) làm Bí thư. Đây vừa là cơ sở liên lạc, hoạt động cách mạng, vừa là điểm dừng chân bí mật của các cán bộ lãnh đạo thị xã Hội An lúc bấy giờ.”
 |
Cận cảnh đôi “mắt thần” của nhà cổ Đức An. |
Đôi "mắt thần" của nhà cổ Đức An được làm theo hình bát giác với hoa văn tinh xảo, tâm mắt cửa chạm hình bát quái, treo cùng tấm lụa đỏ ngay trên cửa chính ra vào. Ông Phan Ngọc Trâm, chủ nhân đời thứ 6 của nhà cổ Đức An, chia sẻ: "Mắt cửa được ví như đôi 'mắt thần', có chức năng phân biệt chính tà, nhận biết người ngay kẻ gian, điều tốt xấu, đồng thời thể hiện khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc, mong muốn tránh khỏi hoạn nạn, rủi ro và ngăn chặn tà ma xâm phạm vào nhà, gây xáo trộn gia đình".
Theo ông Trâm, trước đây Hội An là một thương cảng sầm uất, nơi thuyền bè qua lại tấp nập. Người dân thường vẽ mắt trên ghe thuyền với mong muốn được thần linh dẫn đường, vượt qua sóng gió. Sau này, khi chuyển lên bờ sinh sống và tiếp xúc với văn hóa Trung Quốc, người dân đã dựng lên đôi mắt trước cửa nhà để tưởng nhớ tổ tiên và cầu bình an.
Ngoài ra, theo một số nhà nghiên cứu, mắt cửa xuất phát từ tục thờ môn thần - thần trấn giữ nhà cửa, đền thờ. Ở Hội An, tục thờ môn thần đã được giản lược và dần trở thành đôi mắt cửa. Mỗi đôi mắt cửa có thể được thiết kế riêng biệt, phù hợp với giờ sinh, năm sinh của gia chủ, tạo nên sự khác biệt đặc trưng mà không nơi nào có được.
 |
Mắt cửa ở Chùa Cầu có kiểu khác so với nhà dân. |
Ông Trần Ánh, Bí thư TP. Hội An cho rằng, ban đầu mắt cửa chỉ là hai chốt gỗ mang tính kiến trúc. Tuy nhiên, theo thời gian, chủ nhà đã khoác lên chúng những ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thậm chí mang màu sắc tín ngưỡng, biểu thị sự thịnh suy của gia chủ, là "mắt" có khả năng nhìn thấu mọi suy nghĩ và hành động của các thành viên trong gia đình.
Ông giải thích thêm: "Đối với người dân phố cổ, đôi mắt trong nhà là một cơ quan đặc biệt, có chức năng vừa đối ngoại, vừa đối nội. Về đối ngoại, đôi mắt như cơ quan canh gác, bảo vệ bình yên cho ngôi nhà. Về đối nội, đôi mắt như nhìn thấu được các thành viên trong gia đình. Người dân quan niệm rằng, mỗi hành vi xấu giữa các thành viên trong gia đình sẽ không qua được đôi mắt của môn thần, từ đó nhắc nhở mọi người phải cư xử đúng mực và đạo lý".
Với những dấu ấn kiến trúc độc đáo và ý niệm tâm linh sâu sắc, tục thờ và treo "mắt thần" vẫn được người dân Hội An gìn giữ qua bao thế kỷ. Điều này không chỉ bảo tồn giá trị văn hóa mà còn góp phần làm nên vẻ đẹp bình yên, huyền bí cho mảnh đất di sản bên dòng sông Hoài.
Thể hiện tình yêu với phố Hội, ông Trần Ánh, Bí thư thành uỷ Hội An từng dành nhiều thời gian nghiên cứu và có nhiều bài viết, cũng như tham luận về phố cổ Hội An. Trong số đó, có bài viết “Mắt cửa – Biểu trưng của hồn phố cổ”.
Theo nghiên cứu của ông, về mặt kiến trúc, cấu tạo của mắt cửa tương tự chiếc chốt gỗ to gồm hai phần mũ và thân. Mũ hình trụ, đường kính chừng 20cm, dày 10cm. Thân chốt dài khoảng 30cm. Mắt cửa ở ngoài. Thân giữ kẹp thanh gỗ áp sát thành trên khung cửa và có thể cho ngoàm trên cánh cửa quay mỗi khi mở và đóng cửa.
