UNESCO Courier: Làm thế nào để báo chí tự làm mới mình?

0:00 / 0:00
0:00
(Ngày Nay) - Trong số tháng 7–9/2026 với chủ đề "Is journalism old news?" (Liệu báo chí đã trở thành "tin cũ"?), UNESCO Courier đăng tải bài viết "How can journalism reinvent itself?" của Nic Newman - chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Reuters Institute for the Study of Journalism (Đại học Oxford, Vương quốc Anh), đồng thời là tác giả chính của chuỗi báo cáo Digital News Report giai đoạn 2012–2025.
PV tác nghiệp tại hiện trường, Paris, 2023.
PV tác nghiệp tại hiện trường, Paris, 2023.

Từ những số liệu nghiên cứu và xu hướng mới nhất của ngành truyền thông, tác giả phân tích những thách thức mà báo chí đang đối mặt trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), mạng xã hội và nền kinh tế sáng tạo nội dung, đồng thời chỉ ra những hướng đi để báo chí tiếp tục giữ vai trò trong đời sống công chúng. Tạp chí Ngày Nay trân trọng giới thiệu bản dịch lược.

***

Trong bối cảnh AI đang thay đổi cách con người tìm kiếm thông tin, mạng xã hội ưu tiên nội dung giải trí hơn tin tức và niềm tin của công chúng đối với truyền thông có dấu hiệu suy giảm, báo chí toàn cầu đang phải đối mặt với một trong những giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ nhất trong nhiều thập niên.

Theo Nic Newman, các cơ quan báo chí hiện chịu sức ép từ nhiều phía. Doanh thu quảng cáo giảm, độc giả phân tán trên nhiều nền tảng số, trong khi AI ngày càng thay đổi cách người dùng tiếp cận thông tin. Các công cụ AI tạo sinh có thể tóm tắt và tổng hợp nội dung ngay trong giao diện tìm kiếm hoặc trò chuyện, khiến người dùng ít có nhu cầu truy cập trực tiếp vào các trang báo. Khảo sát xu hướng truyền thông năm 2026 của Reuters Institute cho thấy các nhà xuất bản dự báo sẽ mất gần một nửa lượng truy cập trong vài năm tới nếu xu hướng này tiếp diễn.

Người trẻ không còn tiếp cận tin tức theo cách cũ

Một trong những thay đổi rõ nét nhất là sự dịch chuyển trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Theo Reuters Institute Digital News Report 2025, tại Mỹ, tỷ lệ người tiếp cận tin tức qua mạng xã hội đã lần đầu tiên vượt truyền hình. Trên phạm vi toàn cầu, gần một nửa số người dưới 25 tuổi cho biết mạng xã hội là nguồn tin tức chính của họ, xu hướng đặc biệt rõ tại châu Phi, Mỹ Latinh và một số khu vực ở châu Á. Trong khi đó, lượng khán giả của truyền hình tiếp tục già hóa, báo in suy giảm và ngay cả các trang báo điện tử cũng gặp khó khăn trong việc giữ chân độc giả.

Tin tức ngày càng được tiếp cận gián tiếp thông qua mạng xã hội, các ứng dụng nhắn tin, nền tảng video, công cụ tổng hợp tin tức và các hệ thống AI trả lời câu hỏi, thay vì người đọc chủ động truy cập vào các cơ quan báo chí như trước.

"Né tránh tin tức" trở thành xu hướng đáng lo ngại

Không chỉ cạnh tranh với các cơ quan báo chí khác, báo chí ngày nay còn phải cạnh tranh với vô số loại hình nội dung trong "nền kinh tế chú ý": từ video ngắn, podcast, người sáng tạo nội dung, người ảnh hưởng đến các dòng thông tin được thuật toán cá nhân hóa. Trong bối cảnh đó, ngày càng nhiều người chủ động tránh đọc tin tức.

Khảo sát của Reuters Institute cho thấy 4 trong 10 người được hỏi cho biết họ thỉnh thoảng hoặc thường xuyên tránh tiếp cận tin tức, tăng đáng kể so với mức 29% của năm 2017. Nhiều người cho rằng tin tức khiến họ cảm thấy bất lực, lo âu hoặc kiệt sức. Một số khác nhận xét nội dung báo chí quá tiêu cực, lặp đi lặp lại hoặc xa rời những vấn đề trong cuộc sống thường nhật.

Theo tác giả, xu hướng này không chỉ là thách thức đối với báo chí mà còn đặt ra nguy cơ đối với nền dân chủ, bởi khi công chúng rời xa các nguồn thông tin chính thống, họ có thể dễ bị tác động bởi thông tin sai lệch, các thuyết âm mưu và những quan điểm cực đoan.

Khi người sáng tạo nội dung trở thành nguồn tin

Một thay đổi khác đang định hình hệ sinh thái truyền thông là sự phát triển của nền kinh tế sáng tạo nội dung (creator economy). Nếu trước đây, uy tín của báo chí chủ yếu gắn với thương hiệu của các cơ quan truyền thông, thì ngày nay nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, lại đặt niềm tin vào các cá nhân như YouTuber, podcaster, streamer hay những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội.

Không ít nhà sáng tạo nội dung mang đến những sản phẩm chất lượng, giúp giải thích các vấn đề phức tạp và tiếp cận những nhóm công chúng mà báo chí truyền thống gặp khó khăn. Tuy nhiên, cũng có nhiều người chủ yếu chia sẻ bình luận hoặc quan điểm cá nhân mà không chịu sự ràng buộc bởi các chuẩn mực biên tập, nguyên tắc minh bạch hay quy trình kiểm chứng thông tin như báo chí chuyên nghiệp.

Trong khi đó, các thuật toán của mạng xã hội ngày càng ưu tiên nội dung dựa trên cá tính cá nhân thay vì thương hiệu tổ chức. Nội dung do các cá nhân sản xuất thường có khả năng lan tỏa cao hơn vì tạo cảm giác gần gũi và chân thực.

Để thích ứng, nhiều tòa soạn đang đầu tư mạnh hơn vào podcast, bản tin điện tử (newsletter), video giải thích và khuyến khích phóng viên xây dựng mối quan hệ trực tiếp với độc giả trên nhiều nền tảng khác nhau. Ngay cả những cơ quan báo chí vốn đề cao tiếng nói tập thể như The Economist cũng đang chú trọng hơn đến việc đưa gương mặt, câu chuyện và dấu ấn cá nhân của nhà báo vào sản phẩm báo chí.

AI vừa là thách thức, vừa là cơ hội

Theo Nic Newman, sự phát triển của AI tạo sinh đang khiến việc sản xuất văn bản, hình ảnh, âm thanh và video giả trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Những nội dung giả mạo, bao gồm cả deepfake, đã xuất hiện trong nhiều chiến dịch chính trị và các cuộc xung đột trên thế giới.

Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở mức độ tinh vi của các sản phẩm giả mạo, mà còn ở số lượng khổng lồ của chúng. Nếu Internet bị "lấp đầy" bởi những nội dung giật gân, chất lượng thấp hoặc sai sự thật, công chúng sẽ ngày càng khó xác định đâu là nguồn thông tin đáng tin cậy.

Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng AI không chỉ mang đến rủi ro. Nếu được sử dụng có trách nhiệm, AI có thể hỗ trợ nhà báo phân tích dữ liệu, dịch thuật, cá nhân hóa nội dung và tự động hóa những công việc mang tính lặp lại, từ đó giúp họ có thêm thời gian dành cho điều tra, kiểm chứng và kể những câu chuyện có giá trị.

Báo chí cần thay đổi để giữ vững những giá trị cốt lõi

Theo bài viết, nhiều cơ quan báo chí đang thử nghiệm các hình thức thể hiện mới như podcast, video, newsletter hay các sản phẩm tương tác đa phương tiện nhằm đáp ứng nhu cầu của độc giả trẻ mà không đánh mất chiều sâu của nội dung. Đồng thời, báo chí cũng chuyển mạnh sang các mô hình lấy công chúng làm trung tâm, chú trọng báo chí giải thích, báo chí giải pháp và tăng cường đối thoại với cộng đồng.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự gia tăng của các mạng lưới hợp tác báo chí xuyên biên giới. Những tổ chức như International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) hay Bellingcat đang cho thấy sức mạnh của mô hình hợp tác trong điều tra các vấn đề xuyên quốc gia như tội phạm có tổ chức, môi trường hay thông tin sai lệch.

Tác giả cũng dẫn ví dụ về The Guardian và Financial Times, hai tờ báo đã giảm số lượng bài viết nhưng vẫn duy trì được mức độ tương tác của độc giả, hay trang báo "tin chậm" Zetland của Đan Mạch đang mở rộng mô hình sang nhiều quốc gia Bắc Âu. Những ví dụ này cho thấy chất lượng ngày càng trở thành yếu tố quyết định, thay vì số lượng nội dung được xuất bản.

Kết thúc bài viết, Nic Newman cho rằng cuộc khủng hoảng mà báo chí đang đối mặt không đơn thuần là câu chuyện về sự suy giảm, mà là quá trình chuyển đổi. Hình thức thể hiện, mô hình kinh doanh và cách thức sản xuất tin tức có thể thay đổi, nhưng nhu cầu về những thông tin đáng tin cậy vẫn không hề mất đi. Nếu biết thích ứng với công nghệ trong khi vẫn kiên định với các giá trị cốt lõi như tính chính xác, công bằng, minh bạch và độc lập, báo chí hoàn toàn có thể tự làm mới mình để tiếp tục phục vụ các thế hệ độc giả trong tương lai.

Theo UNESCO Courier
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
Huế triển khai ba chính sách giảm phí tham quan di tích để kích cầu du lịch
(Ngày Nay) - Chiều 15/11, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế (thành phố Huế) cho biết, thành phố đã ban hành các quyết định triển khai ba chính sách giảm phí tham quan các điểm di tích thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế dành cho du khách sử dụng các tuyến giao thông du lịch mới, khách tham dự hội nghị, hội thảo, triển lãm (du lịch MICE) và khách sử dụng dịch vụ khám, chữa bệnh (du lịch y tế). Đây là các chính sách nhằm kích cầu du lịch của UBND thành phố Huế.
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
Nga tái khẳng định lập trường đàm phán về Ukraine
(Ngày Nay) - Ngày 15/11, Ngoại trưởng Sergei Lavrov khẳng định lập trường đàm phán của Moskva về Ukraine tiếp tục hướng tới các mục tiêu do Tổng thống Vladimir Putin đề ra hồi tháng 6/2024. Trong khi đó, phía Mỹ cho biết đang thúc đẩy đối thoại trực tiếp giữa Nga và các nước châu Âu về giải pháp cho cuộc xung đột.
Nghệ sĩ Đặng Văn Phúc chụp hình với một tiểu thương của khu chợ
“Chạm Đồng Xuân”: khám phá những “kho báu” nghệ thuật ẩn giấu trong lòng chợ
(Ngày Nay) - Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 từ 13-28/11/2026 , chương trình “Chạm Đồng Xuân”, với sự đồng hành của Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB), mang đến một hành trình trải nghiệm nghệ thuật độc đáo, nơi công chúng có thể tìm kiếm những “kho báu” sáng tạo ẩn mình giữa không gian giao thương tuổi đời hơn một thế kỷ.
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
TP. HCM: Dàn sao châu Á hội tụ tại Asian Television Awards
(Ngày Nay) - Lễ trao giải Giải thưởng Truyền hình giải trí Châu Á lần thứ 31 - năm 2026 (31 st Asian Television Awards 2026 - ATA2026) diễn ra trong hai đêm 13 và 14/11/2026 tại Nhà hát Hòa Bình, TP.Hồ Chí Minh, quy tụ hơn 400 nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà làm phim và lãnh đạo các đài truyền hình châu Á và Việt Nam.
Các tác giả giao lưu, chia sẻ tâm huyết sáng tác sách tranh thiếu nhi tại chương trình “Gọi tên yêu thương, ươm mầm cảm xúc” vào sáng 14/11.
Các tác giả tìm cách giữ sức hút cho sách tranh thiếu nhi thời AI
(Ngày Nay) - Trước sự phát triển của AI và các hình thức đọc số, những người viết sách tranh thiếu nhi lựa chọn đầu tư vào câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc; đồng thời đề cao vai trò đồng hành của cha mẹ để nuôi dưỡng thói quen đọc, giúp trẻ gắn bó với sách từ những năm đầu đời.
Hiệp hội xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam mở rộng cơ hội tiếp xúc giữa nghệ sĩ và khán giả
Hiệp hội xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam mở rộng cơ hội tiếp xúc giữa nghệ sĩ và khán giả
(Ngày Nay) - Từ ngày 21 đến 23/11/2026, 11 bộ phim Việt Nam sẽ được trình chiếu với 22 suất chiếu tại hai cụm rạp ở Hải Phòng, kết hợp các hoạt động giao lưu giữa khán giả với đạo diễn, diễn viên, nhà sản xuất và thành viên các đoàn phim. Đây là một trong những hoạt động trọng tâm dành cho công chúng trong khuôn khổ Diễn đàn điện ảnh “Hải Phòng – Cửa ngõ điện ảnh” (Hai Phong Film Port) do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) phối hợp với thành phố Hải Phòng tổ chức.