Tri thức canh tác hốc đá - Sức sống mãnh liệt trên cao nguyên

0:00 / 0:00
0:00
(Ngày Nay) -  Để sản xuất nông nghiệp, người dân tại các tỉnh phía Bắc như Hà Giang, chủ yếu bao gồm người Mông và một số nhóm người như Dao, Lô Lô, Cờ Lao, Pu Péo... đã tận dụng từng hốc đá để canh tác. Từ đó, kỹ thuật thổ canh hốc đá độc đáo của đồng bào đã hình thành, được duy trì qua nhiều thế hệ.
Tri thức canh tác hốc đá là di sản được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Tri thức canh tác hốc đá là di sản được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nổi tiếng với khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù do nằm ở vùng núi đá bao phủ bốn bề, việc trồng trọt của đồng bào sinh sống trên cao nguyên đá Hà Giang càng trở nên vất vả, đòi hỏi sự thấu hiểu địa hình và thích ứng với thiên nhiên khắc nghiệt. Với kỹ thuật canh tác hốc đá, người dân đã sử dụng các nông cụ thích hợp với điều kiện canh tác, như cày, bừa, cuốc bướm.

Cày sử dụng trên nương đá là loại cày do người Mông chế tác, phù hợp với địa hình đất dốc, nhiều đá. Thân cày chắc khỏe, lưỡi cày có hình tam giác cân, nhỏ, dày, mũi hơi tù và nặng, chịu được lực khi va đập vào đá.

Bừa có hai loại: bừa tay và bừa chân. Bừa tay là loại bừa có tay ngang để người sử dụng cầm ấn xuống khi bừa. Bừa chân được dùng thông dụng hơn, thường có dạng hình chữ nhật, cấu tạo chắc chắn, với hai hàng răng, không có tay giữ, khi bừa, người điều khiển phải đứng lên bừa.

Với nơi đất khô cứng, người bừa phải xếp thêm đá lên thân bừa để tạo sức nặng, cho bừa sâu hơn, làm cho tơi đất. Cuốc bướm có lưỡi mỏng, to bản, hình tam giác, cong ở phần chuôi, nhọn hai đầu, nên thuận lợi cho việc cào, vơ cỏ, vun gốc trên nương đá.

Vào mùa xuân khi tiết trời ấm áp, bà con bắt đầu khai phá, rẫy cỏ, xếp đá làm hàng rào. Khai phá để làm nương là công việc tốn nhiều công sức và thời gian nhất đối với bà con vùng cao nguyên đá. Khi muốn tạo một mảnh nương mới, đồng bào thường chọn khu vực có nhiều ánh nắng, không quá dốc, tốt nhất là khu vực có nhiều cây mọc.

Sau đó, người dân phát cỏ và cây bụi theo nguyên tắc phát từ dưới lên. Công việc tiếp theo là nhặt đá xếp thành bờ ở sườn phía dưới của nương để giữ cho nương không bị sạt lở, xói mòn và rửa trôi màu. Nếu không đủ đá tại chỗ để xếp thành bờ, đồng bào thường tìm đá ở xung quanh xếp thêm lên.

Tri thức canh tác hốc đá - Sức sống mãnh liệt trên cao nguyên ảnh 1

Khí hậu và thổ nhưỡng khắc nghiệt của Cao nguyên đá Đồng Văn.

Quá trình khai thác nương, xếp đá chủ yếu được tiến hành bằng phương pháp thủ công. Những đoạn nương dài và nhiều đất thì bờ đá được kè cao, chạy dọc theo sườn thấp của nương, với diện tích rộng thì có thể làm thành nương bậc thang.

Thông thường, để tận dụng tối đa đất canh tác, đồng bào không chỉ xếp đá ở những nơi có diện tích rộng, tại những sườn phía trên cao của nương, những chỗ nhiều đá không thể san bằng được, đồng bào thường kè thành những hốc đá kín, sau đó gùi thêm đất đổ vào đó. Việc xếp đá tạo thành những bờ ngăn, thành những mảnh nương là công sức của nhiều thế hệ cộng đồng các dân tộc nơi đây, trải qua thời gian dài mới có được những mảnh nương xanh ngát như ngày nay.

Do việc canh tác thổ canh trên nương phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên nên thường chỉ trồng được một vụ ngô chính. Sau khi thu hoạch ngô xong, đồng bào tận dụng đất để trồng thêm một số loại cây lương thực, hoa màu khác. Ngoài ngô, sản phẩm từ nương thổ canh hốc đá còn có tam giác mạch và một số loại cây được trồng khá phổ biến trên nương thổ canh hốc đá, như đậu tương, đậu Hà Lan, đậu răng ngựa, dong riềng,… Riêng với người Mông, đồng bào còn trồng lanh để dệt vải may trang phục.

Đến nay, kỹ thuật canh tác hốc đá vẫn là phương thức chủ đạo trong hoạt động sản xuất của đồng bào vùng cao nguyên đá Hà Giang. Tri thức này thể hiện sức sống mạnh mẽ, tinh thần giữ đất, giữ làng, dù khó khăn đến đâu, các dân tộc vẫn tìm tòi sáng tạo, duy trì cuộc sống no đủ cho các thành viên. Bên cạnh đó, kỹ thuật canh tác hốc đá còn tạo nên những giá trị văn hóa đặc sắc - văn hóa ứng xử với thiên nhiên và xây dựng môi trường sống.

Vì những giá trị đặc biệt nêu trên, “Tri thức canh tác hốc đá của cư dân cao nguyên đá Hà Giang” đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận và đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia thuộc các huyện Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc, theo Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL vào ngày 25/8/2014.

Ca khúc "Tiếng hát từ Thành phố mang tên Người" do Nghệ sỹ nhân dân Tạ Minh Tâm trình bày.
Lắng đọng cảm xúc trong đêm thơ Việt Nam năm 2024
(Ngày Nay) - Tối 23/2 (ngày 14 tháng Giêng năm Giáp Thìn), Ban tổ chức kỷ niệm các ngày lễ lớn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức chương trình đêm thơ Việt Nam năm 2024 tại Công viên Văn Lang (Quận 5). Đây là sự kiện nằm trong khuôn khổ Lễ hội Nguyên tiêu của Thành phố Hồ Chí Minh.
Quả trà cổ ép theo phương pháp thủ công của nhà trà Shanam
Bí mật trong thức trà “ra quả theo mùa lá”
(Ngày Nay) -Quả trà cổ từ rừng chè Bách Niên là món quà quý đầu xuân được nhà trà Shanam sản xuất với số lượng hạn chế dành cho những bạn hữu am hiểu trà và giá trị của trà ép bánh.
Thành phố Hồ Chí Minh đặt ra 9 nhiệm vụ trọng tâm trong thực hiện chuyển đổi số năm 2024
Thành phố Hồ Chí Minh đặt ra 9 nhiệm vụ trọng tâm trong thực hiện chuyển đổi số năm 2024
(Ngày Nay) -  Tại cuộc họp cung cấp thông tin về các vấn đề kinh tế - xã hội trên địa bàn do Ban Tuyên giáo Thành ủy phối hợp Sở Thông tin và Truyền thông Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức chiều 22/2, Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông Thành phố Hồ Chí Minh Võ Minh Thành đã thông tin về định hướng, kế hoạch thực hiện chương trình chuyển đổi số của Thành phố năm 2024 với 9 nhiệm vụ trọng tâm.
Bắc Bộ trời chuyển lạnh, có mưa rải rác
Bắc Bộ trời chuyển lạnh, có mưa rải rác
(Ngày Nay) -  Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, ngày 23/2, không khí lạnh tiếp tục ảnh hưởng đến các nơi khác ở Đông Bắc Bộ, một số nơi ở Tây Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Gió Đông Bắc trong đất liền mạnh cấp 2-3. Từ ngày 23/2, khu vực Đông Bắc Bộ, Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình và Thanh Hóa trời chuyển lạnh, vùng núi trời chuyển rét. 
Lãnh đạo TP Hồ Chí Minh trả lời báo chí vụ việc hoa khôi Nam Em​ livestream lôi kéo dư luận
Lãnh đạo TP Hồ Chí Minh trả lời báo chí vụ việc hoa khôi Nam Em​ livestream lôi kéo dư luận
(Ngày Nay) - Tại cuộc họp cung cấp thông tin về các vấn đề kinh tế - xã hội trên địa bàn do Ban Tuyên giáo Thành ủy phối hợp Sở Thông tin và Truyền thông Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức vào chiều 22/2, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông thành phố cho biết, đơn vị đã nhận được thông tin phản ánh của các cơ quan về trường hợp của hoa khôi Nam Em livestream gây ồn ào mạng xã hội trong những ngày qua.