Đau buồn có thể mang đến sự đau lòng, tức giận hoặc tê liệt cảm xúc,nhưng đối với hầu hết mọi người, những cảm xúc đó dần thay đổi theo thời gian. Đối với một số người thì không. Nỗi mất mát vẫn mãnh liệt, dai dẳng và khó để dung hòa với cuộc sống thường nhật.
Tình trạng này, được gọi là rối loạn đau buồn kéo dài (PGD), đã được đưa vào Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần bản thứ 5 (DSM-5) vào năm 2022. Hiện tượng này mô tả một dạng đau buồn không thuyên giảm theo thời gian và cản trở khả năng thích nghi của một người trước sự mất mát.
Bà Katherine Shear, người sáng lập kiêm Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đau buồn Kéo dài tại Đại học Columbia, người đã nghiên cứu về sự đau buồn trong nhiều thập kỷ, chia sẻ: “Có thứ gì đó đang cản trở khả năng để họ có thể nói: “Được rồi, tôi biết đây là điều mà tôi không thể làm gì khác. Tôi phải chấp nhận điều đó””.
Các nhà nghiên cứu hiện đang bắt đầu tìm hiểu lý do tại sao. Theo một đánh giá năm 2026 được công bố trên Tạp chí Trends in Neurosciences, thay vì chỉ phản ánh nỗi buồn bã tột độ, rối loạn đau buồn kéo dài có thể liên quan đến sự gián đoạn trong các hệ thống não bộ chi phối sự gắn kết và khen thưởng.
Ở những người mắc chứng đau buồn kéo dài, các hệ thống đó có thể tiếp tục phát tín hiệu rằng người thân đã mất vẫn được kỳ vọng sẽ xuất hiện hoặc "có thể tiếp cận được", tạo ra sự sai lệch giữa ký ức và thực tại. Theo thời gian, tín hiệu chưa được giải quyết đó có thể khiến não bộ khó cập nhật và chấp nhận sự mất mát hơn.
Giáo sư tâm lý học Richard Bryant tại Đại học New South Wales (Sydney, Úc), đồng tác giả của bài đánh giá, nhận định: “Bởi vì đau buồn kéo dài là một hiện tượng mới khi chẩn đoán, xét về mặt hiểu biết cơ chế sinh học thần kinh, chúng ta có rất ít nền tảng kiến thức về hội chứng này”.
Dưới đây là những gì các chuyên gia đã biết về tác động của PGD đối với não bộ và cách điều trị hội chứng này.
Rối loạn đau buồn kéo dài là gì?
Bà Holly Prigerson, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chăm sóc Cuối đời Cornell tại Weill Cornell Medicine, cho biết PGD là một "phản ứng đau khổ, mãnh liệt và mãn tính trước sự mất mát”, khác biệt với bệnh trầm cảm và lo âu liên quan đến sự mất mát người thân. Các bệnh nhân vẫn bị "mắc kẹt" trong nỗi đau buồn của họ, bà giải thích.
Điều này thường được đánh dấu bằng sự mong nhớ dai dẳng đối với người thân đã mất, cảm giác tê liệt hoặc tách rời về mặt cảm xúc, bản sắc hoặc ý thức về bản thân bị lung lay và không chấp nhận thực tế về sự mất mát, bà cho biết thêm.
Nhiều trải nghiệm trong số này rất phổ biến ở giai đoạn đầu của sự đau buồn, Giáo sư tâm lý học Mary-Frances O’Connor tại Đại học Arizona và là tác giả cuốn The Grieving Brain (tạm dịch: Bộ não Đau buồn), cho biết: “Tuy nhiên, với chứng đau buồn cấp tính, “sự khao khát sẽ ít đi và sự chấp nhận sẽ nhiều hơn khi thời gian trôi qua. Chúng ta không thấy sự thay đổi theo thời gian ở những người mắc chứng đau buồn kéo dài””.
Sự đau buồn được coi là rối loạn đau buồn kéo dài khi các triệu chứng diễn ra trong hơn 12 tháng. Mặc dù các tiêu chí chẩn đoán rối loạn đau buồn kéo dài chỉ định rằng các triệu chứng có liên quan đến cái chết của một người, Giáo sư Bryant cho biết: “Không còn nghi ngờ gì nữa, chúng ta thấy các triệu chứng đau buồn kéo dài trong mọi dạng mất mát, chẳng hạn như sự đổ vỡ của một mối quan hệ hoặc sự ra đi của thú cưng”.
Nỗi đau buồn kéo dài ảnh hưởng đến não bộ như thế nào?
Hoạt động não bộ liên quan đến rối loạn đau buồn kéo dài vẫn chưa được nghiên cứu rộng rãi như bệnh trầm cảm hay rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), ông Bryant nhận định.
Những gì chúng ta biết được là những người mắc chứng đau buồn kéo dài (giống như trầm cảm và PTSD) có xu hướng trầm ngâm, suy nghĩ luẩn quẩn và gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc, ông giải thích. Các khu vực liên quan đến phần thưởng và động lực—bao gồm vỏ não trước trán vùng ổ mắt, thể vân và nhân accumbens—dường như vẫn hoạt động theo những cách cho thấy não bộ vẫn đang kỳ vọng vào sự hiện diện của người đã mất.
Bà O’Connor chia sẻ: “Có vẻ như những người mang nỗi đau buồn sâu sắc vẫn đang trông chờ người thân của họ, ví dụ như khi họ nhìn thấy một bức ảnh dễ thương”.
Đối với những người không mắc rối loạn đau buồn kéo dài, một bức ảnh có thể kích hoạt bộ nhớ và các vùng liên quan đến cảm xúc của não bộ, nhưng không phải là phản ứng kỳ vọng “rằng người đó sẽ lại bước qua cánh cửa kia”, bà giải thích.
Một nghiên cứu được công bố vào năm 2020 do bà Prigerson đồng tác giả cũng phát hiện ra rằng rối loạn đau buồn kéo dài, so với đau buồn thông thường, liên quan đến các mô hình hoạt động khác nhau ở hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán vùng ổ mắt, vốn phối hợp với nhau để xử lý cảm xúc và đưa ra quyết định dựa trên kỳ vọng.
Nghiên cứu cũng cho thấy tín hiệu oxytocin của não bộ (loại hormone liên quan đến sự gắn kết, niềm tin và kết nối xã hội) có thể hoạt động khác biệt ở những người mắc rối loạn đau buồn kéo dài, bà Prigerson cho biết, nhưng các nhà nghiên cứu chưa rõ lý do tại sao.
Nghiên cứu chỉ ra những người mắc PGD cũng cho thấy hoạt động riêng biệt ở các vùng não liên quan đến trí nhớ, tự đánh giá bản thân, động lực, cảm xúc và xử lý nhận thức.
Bà Prigerson cho biết ước tính có khoảng 4% số người phát triển PGD sau một sự mất mát. Các nhà nghiên cứu vẫn đang nỗ lực tìm hiểu nguyên nhân, nhưng một số mô hình nhất định đang dần được phát hiện.
PGD phổ biến hơn khi cái chết xảy ra đột ngột hoặc là kết quả của bạo lực, bà Prigerson giải thích.
Hoàn cảnh cá nhân cũng đóng một vai trò quan trọng. Nguy cơ mắc PGD cao hơn sau cái chết của một đứa trẻ hoặc vợ/chồng, hoặc ở những người có tiền sử trầm cảm, những người đã trải qua nhiều sự mất mát, thiếu sự hỗ trợ từ xã hội hoặc phụ thuộc về mặt cảm xúc vào người đã khuất, theo Hiệp hội Tâm thần học Mỹ.
Nỗi đau buồn kéo dài tác động đến sức khỏe tổng thể như thế nào?
Rối loạn đau buồn kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cảm xúc—nó còn có thể tác động sâu rộng đến sức khỏe thể chất. Hiện tượng này thường xảy ra cùng với các tình trạng như trầm cảm, lo âu và rối loạn căng thẳng hậu chấn thương, đồng thời có liên quan đến nguy cơ lạm dụng chất gây nghiện cao hơn.
Nghiên cứu cho thấy PGD có thể làm rối loạn huyết áp trong nhiều năm sau một tang lễ và dẫn đến nguy cơ tử vong cao hơn trong vòng một thập kỷ. Bà Shear cho biết thêm rằng nó cũng có thể ảnh hưởng đến hệ tim mạch và hệ miễn dịch.
Các nhà khoa học vẫn đang nỗ lực tìm hiểu lý do tại sao. Một trong những lời giải thích hàng đầu là nỗi đau buồn kéo dài khiến cơ thể luôn trong tình trạng phản ứng căng thẳng bền bỉ.
Trong những trường hợp thông thường, các hệ thống căng thẳng của cơ thể,bao gồm trục dưới đồi, tuyến yên, hay tuyến thượng thận, kích hoạt để phản ứng với một mối đe dọa và sau đó trở về mức cơ bản. Nhưng trong tình trạng nỗi đau buồn kéo dài, hệ thống đó có thể bị kích hoạt mãn tính. Nồng độ hormone căng thẳng như cortisol tăng cao theo thời gian có thể gây áp lực lên hệ tim mạch, làm gián đoạn giấc ngủ và cản trở chức năng miễn dịch.
Đồng thời, tình trạng đau khổ dai dẳng về mặt cảm xúc có thể góp phần gây ra chứng viêm mãn tính cấp độ thấp. Tình trạng viêm này không gây ra các triệu chứng ngay lập tức, nhưng theo thời gian, nó có liên quan đến hàng loạt các loại bệnh tật, bao gồm bệnh tim, rối loạn chuyển hóa, các bệnh tự miễn và các vấn đề về đường tiêu hóa, bà O’Connor cho biết.
Cách điều trị chứng đau buồn kéo dài
Rối loạn đau buồn kéo dài thường không phản ứng với thuốc chống trầm cảm, liệu pháp tâm lý tương tác cá nhân hoặc các phương pháp tiếp cận khác được sử dụng để điều trị bệnh trầm cảm, bà Prigerson chia sẻ.
Phương pháp điều trị nòng cốt là Liệu pháp Đau buồn Kéo dài, bao gồm 16 buổi và tiến hành thông qua các "cột mốc chữa lành", bà Shear chia sẻ. Những cột mốc này bao gồm việc thấu hiểu và chấp nhận nỗi đau, hình dung về một tương lai đầy hứa hẹn, củng cố các mối quan hệ, kể lại câu chuyện về cái chết, sống chung với những lời nhắc nhở về sự mất mát và kết nối với những ký ức về người đã khuất.
Bà Shear giải thích: “Phương pháp điều trị thực sự tập trung vào việc giúp mọi người chấp nhận thực tế của sự mất mát và khôi phục khả năng hạnh phúc của họ, để phát triển mạnh mẽ trong cuộc sống”.
Nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng 70% bệnh nhân cho thấy sự cải thiện sau khi áp dụng liệu pháp này. Việc công nhận PGD là một chẩn đoán chính thức trong DSM-5 cũng giúp tăng khả năng phát hiện, chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả (cũng như tăng cơ hội được chi trả bảo hiểm) cho những người đang đối mặt với nỗi đau buồn, bà Prigerson chia sẻ.
Bà O’Connor nhận định: “Điều này rất quan trọng, vì “đau buồn kéo dài là một trải nghiệm gây suy nhược và bế tắc”. Và mọi người cần có thời gian cùng sự hỗ trợ để chữa lành, bà Shear bổ sung thêm.
