Chuyện gia đình người được coi là “cuốn từ điển sống” Việt Nam

08/12/2014 | 11:33 In bài viết

Cả cuộc đời nhà báo, học giả Quang Đạm qua những bài viết của ông và những bài viết về ông mà tôi đã đọc là cả một cuộc đời của người trí thức chân chính, một học giả hiểu nhiều, biết rộng, một nhà báo uyên bác, một người cha luôn quan tâm, dạy dỗ các con mình theo truyền thống gia đình “Phụ giáo tử đăng khoa” (cha dạy con để thành đạt).

Năm học 1967-1968, có giấy báo vào đại học, tôi một mình đi bộ từ quê nhà Kỳ Anh, Hà Tĩnh qua đường giao liên trong những ngày máy bay Mỹ ném bom, đánh phá ác liệt, mất 13 ngày đêm mới ra đến Hà Nội. Trước khi đi, ông nội tôi có ghi cho tôi địa chỉ mấy người quen từng hoạt động cách mạng với ông hiện đang ở Thủ đô trong đó có tên một người ở phố Lý Thường Kiệt. Nhưng, khi tôi tìm đến thì gia đình ông đã đi sơ tán khỏi Thủ đô nên tôi không gặp được. Tên trong lá thư ông nội tôi viết là Tạ Quang Đệ. Mãi sau này tôi mới biết, Tạ Quang Đệ chính là nhà báo, học giả Quang Đạm nổi tiếng, người được coi là “cuốn từ điển sống” Việt Nam.

Hôm đến thăm Cựu Bộ trưởng Bộ Thủy sản, tôi được ông Tạ Quang Ngọc tặng hai cuốn sách. Cuốn “Quang Đạm, nhà báo, học giả” và cuốn “Một nghề cao quý” dày gần ngàn trang. Cả hai cuốn sách tập hợp những bài viết của cố nhà báo, học giả Quang Đạm và một số bài viết về ông. Tôi đọc suốt đêm. Trong đó có nhiều bài viết nói về truyền thống nho học, truyền thống giáo dục gia đình, dạy dỗ con cháu rất bổ ích.

Trong bài “Một cuộc đời làm báo” học giả Quang Đạm viết “Họ Tạ có ba truyền thống được giữ gìn suốt hơn mười đời mà tôi nghĩ là khác biệt trong xã hội phong kiến. Một là truyền thống gia học (Học tại nhà, cha dạy con chứ không đi học trường lớp nào). Tôi còn nhớ trong nhà thờ họ có một bức hoành phi sơn son thiếp vàng với 5 chữ “phụ giáo tử đăng khoa” (Cha dạy con thi đỗ). Truyền thống thứ hai là dòng họ bố tôi từ nhiều đời không ai có hai vợ. Thứ ba là trong nếp sống gia đình không cúng bái quỷ thần chỉ thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ mà thôi”.

Chuyện gia đình người được coi là “cuốn từ điển sống” Việt Nam - anh 1

Gia đình học giả Quang Đạm.

TS Tạ Quang Ngọc, Cựu Bộ trưởng Bộ Thủy sản, con trai cố nhà báo, học giả Tạ Quang Đạm nói rằng người thầy đầu tiên của ông chính là mẹ ông. Trong bài viết xúc động về mẹ mà TS Tạ Quang Ngọc gửi cho tôi qua mail có đoạn “Mới bốn năm tuổi, tôi đã theo mẹ đến lớp. Gọi là lớp, nhưng, hôm nay ở đình này, mai ở phủ nọ, mốt lại ở nhà một người dân nào đó tận rìa làng, có khi chỉ là một rặng tre bên bờ ao, có lúc ban ngày, nhưng chủ yếu là ban đêm với cái bàn xếp và ngọn đèn dầu le lói; tôi nhìn mẹ tôi say sưa giảng bài bên tấm bảng đen…”. TS Tạ Quang Ngọc kể lại việc mình ôn thi để đi nghiên cứu sinh ở nước ngoài đã được bố mẹ quan tâm, chăm sóc thật cảm động qua bài viết về người bố thân yêu của mình “Năm đó, tôi tập trung ôn thi nghiên cứu sinh… Thời gian này, tôi về Hà Nội sống chung với cha mẹ, cơm nước mẹ lo, tôi chỉ việc tập trung vào học. Tôi ở thư viện đến 11 giờ đêm, đến khi thư viện đóng cửa mới ra về. Tận khuya, bước vào nhà, tôi thấy cái màn đơn màu xanh chàm cha tôi mắc sẵn cho tôi. Mấy tháng trời, đêm nào cũng vậy… Cha tôi là thế, kín đáo và ân cần… Điều đó luôn nhắc nhở tôi học sao cho không phụ lòng cha mẹ…”.

Học giả, nhà báo Quang Đạm có ba người con (đúng ra là bốn người, nhưng một người đã mất khi chưa đầy ba tuổi). Tạ Thị Lam sinh năm 1939 mất năm 1983 là một kỹ sư hóa học tốt nghiệp ở Đức, làm việc ở nhà máy cao su Sao Vàng, là một trí thức, một chuyên gia có uy tín, có nhiều đóng góp cho ngành công nghiệp hóa chất nước ta thuở ban đầu. TS Tạ Quang Ngọc sinh năm 1944, Cựu Bộ trưởng Bộ Thủy sản và kỹ sư chế tạo máy Tạ Thị Điền sinh năm 1947, tốt nghiệp đại học Bách khoa.

Trong một bài viết về cố học giả, nhà báo Quang Đạm mà tôi đã đọc trên một tờ báo mạng, tác giả cho rằng truyền thống “Phụ giáo tử đăng khoa” có nghĩa rộng hơn là “Cha dạy con để thành đạt”, riêng tôi, qua câu chuyện với TS Tạ Quang Ngọc, tôi hiểu dòng họ Tạ Quang luôn lấy sự học làm đầu, quan tâm, chăm sóc, tạo mọi điều kiện cho con cháu học hành đỗ đạt, học để hiểu biết, để làm người có nhân, có nghĩa, có thủy có chung, có trước có sau, làm người sống có ích, chứ không phải học chỉ để ra làm quan.

Chuyện gia đình người được coi là “cuốn từ điển sống” Việt Nam - anh 2

Vợ chồng học giả Tạ Quang Đạm.

Tôi đọc bài viết “Cha tôi, Tạ Quang Đệ” của kỹ sư Tạ Thị Điền trong cuốn sách “Quang Đạm, nhà báo, học giả” do nhà xuất bản Lao Động ấn hành, thật xúc động với rất nhiều kỷ niệm của người cha, người mẹ đã dạy dỗ những người con trưởng thành. Bài học chân thực về người bố suốt cuộc đời luôn đấu tranh với bản thân mình để trưởng thành, để làm một con người có ích, được kỹ sư Tạ Thị Điền ghi lại “… Cố gắng nâng cao tính kỷ luật và trau dồi phẩm chất con người trong sinh hoạt, hàng ngày cậu (bố) đã tự đấu tranh gay gắt với mình để không cho tính kiêu ngạo hoặc tính bi quan trỗi dậy…”. Phải yêu thương, tin tưởng ở các con thế nào, người bố mới tâm sự với con lần cuối những điều gan ruột “Nếu gọi là may mắn, thì may mắn nhất đời cậu (bố) là có được mợ (mẹ) con. Đối với cậu, mợ con không chỉ là vợ mà còn là một ân nhân vì sự tận tình chăm sóc của mợ con với hai người mẹ mù lòa (bà nội và bà ngoại của con) suốt 10 năm vắng cậu… Mợ con, người bạn đời chung thủy, người bạn tâm tình cùng chia sẻ vui buồn, chăm lo động viên cậu cả cuộc đời. Mợ con, người phụ nữ dịu hiền và có đặc điểm khác biệt mà ít người phụ nữ khác có được là đức tính hy sinh, không toan tính một điều gì cho riêng mình, tất cả vì người khác, vì gia đình, vì chồng con. Mợ con xứng đáng với những lời ngợi khen của mọi người …”.

Trò chuyện với tôi tại nhà riêng, TS Tạ Quang Ngọc nói rằng “Tôi luôn lấy mẹ tôi làm chân lý cuộc sống”. Nhiều bài viết của những học trò nổi tiếng về cô giáo Nguyễn Thị Sâm (sinh năm 1913 mất năm 1996) vợ cố nhà báo Quang Đạm, mẹ của Cựu Bộ trưởng Tạ Quang Ngọc đều thống nhất một điều, đó là một cô giáo thông minh, sâu sắc, hiểu nhiều, biết rộng, thông thạo tiếng Pháp, tiếng Hán và rất tận tâm với học trò.

Cố nhà báo, học giả Tạ Quang Đạm tên thật là Tạ Quang Đệ, sinh năm 1913 tại Huế nhưng quê gốc ở Nam Đàn, Nghệ An, trong một gia đình nho học. Bố ông là Tạ Quang Diệm, đậu cử nhân, từng làm giáo thụ phủ Tam Kỳ (Quảng Nam). Anh ruột ông là Tạ Quang Bửu, một nhà khoa học nổi tiếng, từng là Bộ trưởng Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ đại học và trung học chuyên nghiệp. Thám hoa Nguyễn Đức Đạt (thường gọi là thám nhất) dưới triều Tự Đức sinh ra Nguyễn Đức Giản là cố ngoại của cố nhà báo Quang Đạm. “Mẹ tôi kết hôn với bố tôi là Tạ Quang Diệm. Sinh thời, bà là người giỏi chữ Hán, đồng thời cũng là một nữ sỹ khá nổi tiếng trên văn đàn bấy giờ với bút danh là Sầm Phố” (trích bài “Một cuộc đời làm báo” của cố nhà báo Tạ Quang Đạm).

Năm 1926, sau khi học xong bậc tiểu học, vì nhà nghèo nên gia đình cho chàng thanh niên Tạ Quang Đệ thôi học ở trường và gửi nhờ cụ Phan Bội Châu dạy dỗ. “Cụ Phan Bội Châu rất kính trọng thầy của mình là cụ Nguyễn Đức Đạt… vậy là cuộc đời xếp đặt cho tôi được ở cùng và học cụ Phan…” (trích hồi ký của cố nhà báo Quang Đạm trong bài viết “Một cuộc đời làm báo”). Tuy ở với cụ Phan hơn một năm nhưng đó là bước ngoặt trong cuộc đời của nhà báo Quang Đạm. Khi cụ Hà Văn Đại về làm tổng đốc Thanh Hóa, biết Tạ Quang Đệ là người hiểu nhiều, biết rộng và sống thanh liêm nên đã chọn Tạ Quang Đệ làm thừa phái rồi tri phủ Hà Trung (mấy tháng trước năm 1945). Từ đó Tạ Quang Đệ tiếp xúc với cụ Đặng Thai Mai và những trí thức tiến bộ đã dẫn dắt ông đến với cách mạng.

Tháng 9/1945, cố nhà báo Quang Đạm (Tạ Quang Đệ) được đại tướng Võ Nguyên Giáp điều về Bộ tổng tham mưu làm Bí thư trưởng Cục thông tin trực tiếp xây dựng phòng mật mã. Ông được coi là một trong những người sáng lập ra ngành mật mã Việt Nam nên năm 2001 ông được tặng giải thưởng nhà nước về khoa học, công nghệ.

Nhà báo lão thành Hoàng Tùng gọi học giả Quang Đạm là cuốn “từ điển sống”. Cả cuộc đời nhà báo, học giả Quang Đạm qua những bài viết của ông và những bài viết về ông mà tôi đã đọc là cả một cuộc đời của người trí thức chân chính, một học giả hiểu nhiều, biết rộng, một nhà báo uyên bác, một người cha luôn quan tâm, dạy dỗ các con mình theo truyền thống gia đình “Phụ giáo tử đăng khoa” (cha dạy con để thành đạt).