Cuộc chiến Israel-Hamas bắt đầu vào rạng sáng thứ Bảy, ngày 7/10, khi các chiến binh Hamas vượt qua biên giới Israel bằng đường hầm, xe tải và dù lượn, giết chết 1.200 người và bắt cóc hơn 200 người khác.
Trong vòng vài phút, hình ảnh đồ họa và các bài đăng tuyên truyền mang tính khoa trương bắt đầu tràn ngập các nền tảng truyền thông xã hội. Mỗi video hoặc bài đăng gây sốc đều thu hút sự chú ý, gây ra những phản ứng kinh hoàng trên khắp thế giới và tạo ra nhu cầu tìm hiểu về cuộc chiến nhiều hơn nữa. Mặt trận thứ hai trong cuộc chiến đã được mở trực tuyến, biến các trận chiến vật lý trải rộng hàng cây số vuông thành một cuộc xung đột thông tin trải rộng trên toàn cầu.
Trong những ngày sau đó, Israel đã tiến hành cuộc trả đũa nhằm vào Hamas, cuộc bắn phá các thành phố ở Dải Gaza đã giết chết hơn 10.000 người Palestine trong tháng đầu tiên. Với chiến dịch trên bộ vào cuối tháng 10, quân đội Israel bắt đầu nắm quyền kiểm soát lãnh thổ Gaza.
Trong khi đó, các chiến tuyến ảo càng xuất hiện dày đặc hơn. Các phe phái đã đụng độ nhau trên khắp Facebook, Instagram, X, TikTok, YouTube, Telegram và các nền tảng truyền thông xã hội khác, mỗi bên đấu tranh để trở thành bên duy nhất được lắng nghe và tin tưởng, cam kết không gì lay chuyển được với sự đúng đắn của chính nghĩa của mình.
Các chiến trường vật lý và kỹ thuật số hiện đã được hợp nhất. Trong chiến tranh hiện đại, điện thoại thông minh và máy ảnh truyền tải các báo cáo về gần như mọi hành động quân sự trên không gian thông tin toàn cầu. Ngược lại, các cuộc tranh luận mà chúng thúc đẩy lại ảnh hưởng đến thế giới thực. Chúng định hình dư luận, cung cấp lượng thông tin tình báo khổng lồ cho các chủ thể trên khắp thế giới và thậm chí gây ảnh hưởng đến các quyết định hoạt động ngoại giao và quân sự ở cả cấp độ chiến lược và chiến thuật.
Có thể gọi hiện tượng này là “Chiến tranh nút Like”, được định nghĩa là một cuộc cạnh tranh chính trị và quân sự để thu hút sự chú ý. Nếu chiến tranh mạng là tấn công các trang mạng trực tuyến thì “Chiến tranh nút Like” nhằm tấn công những người dùng, sử dụng lượt thích và chia sẻ của họ để khiến một câu chuyện trở nên lan truyền.
Nhiều quân đội trên thế giới đã thừa nhận tầm quan trọng ngày càng tăng của không gian mạng, mặc dù mang những tên gọi khác nhau. Các nhà lãnh đạo Iran đang đầu tư vào khả năng “chiến tranh mềm”. Trung Quốc đặt chiến tranh “nhận thức” vào trung tâm kế hoạch của họ. Quân đội Mỹ đã bắt đầu tích hợp cái mà họ gọi là “các hoạt động trong môi trường thông tin”.
Trong các cuộc xung đột mà thông tin được vũ khí hóa đã đóng một vai trò nào đó, từ Ukraine đến Sudan, những mô hình quen thuộc đã xuất hiện. Đầu tiên là cuộc thi tường thuật nhằm kích động sự phẫn nộ thông qua hàng loạt thông tin sai lệch và thông tin sai lệch có chủ ý.
Thứ hai là một loạt nỗ lực nhằm tầm thường hóa hoặc lợi dụng cách sắp xếp các sự kiện của đối thủ. Thứ ba là nỗ lực phối hợp của bên mạnh hơn về mặt vật chất, thường gặp bất lợi trong không gian trực tuyến, nhằm tận dụng các nguồn sức mạnh thông thường của mình (chẳng hạn như ưu thế trên không hoặc ảnh hưởng trong các thể chế pháp lý) để khiến đối thủ hoàn toàn "sập mạng".
Mặc dù mối liên hệ giữa xung đột và mạng xã hội không phải là mới, nhưng cuộc chiến kỹ thuật số đã đạt đến tầm cao mới cả về quy mô và cường độ trong cuộc chiến Israel-Hamas.
Ngay cả trong cuộc xung đột Nga-Ukraine năm 2022 cũng không có nhiều dữ liệu thời gian thực về mọi động thái trên thực địa như vậy. Chưa bao giờ có nhiều tin giả tràn ngập trên mạng nhanh đến vậy. Kết quả là một xung đột thông tin biến mọi hành động bạo lực, từ tấn công khủng bố, không kích đến đấu súng trên đường phố, thành một chiến trường vi mô của riêng nó, nơi phản ứng trực tuyến từ người dùng Internet trên toàn cầu vừa khơi dậy những bất bình cũ, vừa thúc đẩy hành vi bạo lực mới.
Cơn giận lan truyền
Một loạt thông tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm đã tràn ngập các nền tảng truyền thông xã hội trong cuộc chiến Israel-Hamas. Hình ảnh về sự tàn bạo và cái chết hàng loạt, thường tách rời khỏi bối cảnh ban đầu, được chia sẻ rộng rãi đến mức không thể truy tìm nguồn gốc của chúng.
Tính lan truyền này không hoàn toàn là kết quả của việc thiết kế thuật toán truyền thông xã hội. Trong một nghiên cứu năm 2013, được trình bày chi tiết trong bài báo “Tức giận có ảnh hưởng nhiều hơn niềm vui”, các nhà nghiên cứu từ Đại học Bắc Hàng (Trung Quốc) đã theo dõi 70 triệu tin nhắn trên nền tảng Weibo và nhận thấy rằng các bài đăng khơi gợi sự tức giận tiếp cận lượng khán giả lớn hơn đáng kể so với các bài đăng khơi gợi niềm vui hay nỗi buồn.
Cảm xúc thôi là không đủ để thúc đẩy người dùng mạng hành động. Nhưng nếu một báo cáo về tội phạm hoặc sự bất công khiến họ cảm thấy bị xúc phạm, họ sẽ buộc phải chia sẻ. Trong thời chiến, bất cứ ai có kết nối Internet đều có thể khai thác sức mạnh này để khiêu khích.
Sự giận dữ tràn ngập ở một mức độ lớn hơn nhiều so với những gì nó đã xảy ra trong các cuộc xung đột giữa Israel và Hamas vào năm 2012, 2014 hoặc 2021. Một phần bắt nguồn từ quy mô bạo lực tuyệt đối: trong vòng vài ngày kể từ ngày 7/10, số lượng thương vong của cả hai phe Israel và Gaza đã vượt qua cuộc intifada thứ hai, cuộc nổi dậy của người Palestine kéo dài từ năm 2000 đến năm 2005.
Điều quan trọng không kém là sự tàn ác có chủ ý trong cuộc tấn công ban đầu của Hamas, mà nỗi kinh hoàng đã được cả nạn nhân Israel và chính những tay súng Hamas ghi lại. Thủ phạm thường xuyên chia sẻ bằng chứng về tội ác của họ trên mạng xã hội. Các bài đăng của Hamas về những vụ giết người rùng rợn phản ánh các chiến thuật p phủ sóng từng được sử dụng bởi tổ chức khủng bố IS, các tập đoàn ma túy Mexico, và những kẻ gây bạo loạn ở Washington vào ngày 6/1 năm 2021.
Hãy xem những câu chuyện ủng hộ Israel và ủng hộ Palestine đều nhấn mạnh đến cái chết của trẻ em như thế nào. Mỗi bên đều hướng đến việc sử dụng một loại vũ khí tu từ dường như không thể nghi ngờ để biện minh cho hành động của mình trên thực địa. Tuy nhiên, giữa thảm kịch thực sự về sự mất mát những sinh mạng vô tội, lại có một loạt thông tin sai lệch.
Trong tháng đầu tiên của cuộc chiến Israel-Hamas, những hình ảnh do AI tạo ra về thương vong ở trẻ em được lan truyền như thể chúng là bằng chứng thực sự; một bức ảnh cũ, phi văn bản về một đứa trẻ Thái Lan trong trang phục Halloween đã được sử dụng để cáo buộc người Palestine dàn dựng thương vong cho trẻ em; và nghịch lý nhất, những bức ảnh về những đứa trẻ đã chết thật bị coi là giả mạo, với những bình luận cho rằng những xác chết trông quá giống búp bê.
Thông tin sai lệch đã xuất phát từ mọi ngóc ngách. Trong một trường hợp, chính phủ Israel đã tuyên bố sai sự thật trên X, tên gọi mới của Twitter, rằng bức ảnh chụp một đứa trẻ Palestine đã chết là giả, chỉ để xóa bài đăng đó mà không bình luận hay đính chính sau khi truyền thông quốc tế phản đối tuyên bố này.
Trong một trường hợp khác, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều chính phủ Ả Rập đã tổ chức các cuộc biểu tình rầm rộ phản đối một cuộc không kích được cho là của Israel mà vào thời điểm các cuộc biểu tình bắt đầu, dường như đó không phải là một cuộc không kích hay hành động của quân đội Israel. Khi các chính phủ tán thành những tuyên bố sai trái hoặc gây hiểu lầm, và các nền tảng như X trở thành nơi trú ẩn cho các thuyết âm mưu, thì sự thật càng trở nên khó tìm ra hơn.
Trong một cuộc phỏng vấn với Viện Nghiên cứu Báo chí của Reuters, nhà báo Shayan Sardarizadeh của BBC, người đã theo dõi hàng chục tuyên bố sai sự thật trong những tuần đầu tiên của cuộc chiến, cho biết “khối lượng thông tin sai lệch” về X “vượt quá bất cứ điều gì tôi từng biết”.
Chiến thuật thông tin
Trong bối cảnh giằng co của câu chuyện này, các chiến binh trên mạng đã sử dụng các chiến dịch gây ảnh hưởng có mục tiêu, trong nhiều trường hợp sử dụng thông tin sai lệch, để xoay chuyển cuộc chiến theo hướng có lợi cho họ. Mục đích là làm suy yếu hoặc vô hiệu hóa các tuyên bố của phe đối diện về cuộc xung đột.
Để đạt được mục tiêu này, Hamas đã nỗ lực làm suy yếu quan điểm cho rằng quân đội Israel có năng lực và khả năng bảo vệ công dân của họ. Và nó đã vượt ra ngoài việc chỉ ăn mừng chiến thắng của chính mình và những thất bại của phía bên kia.
Ví dụ, ngay sau vụ tấn công ngày 7/10, những người có cảm tình với Hamas đã khuếch đại những tuyên bố sai lầm rằng nhóm này đã bắt giữ các tướng lĩnh cấp cao của Israel. Những người ủng hộ Hamas đồng thời bào chữa cho các vụ giết người hàng loạt của nhóm và phủ nhận trách nhiệm của mình, khẳng định rằng quân đội của Israel đã giết chết phần lớn công dân Israel vào ngày 7/10. Khi chiến tranh tiếp diễn, Hamas đã sản xuất các video tuyên truyền về việc thiết giáp của Israel bị phá hủy rõ ràng trong các trận cận chiến.
Thách thức về thông tin của Israel khó khăn hơn. Chỉ tuyên bố rằng Hamas sẽ thua trong cuộc đối đầu quân sự thông thường sẽ giúp ích rất ít cho Israel: Sự thua kém về quân sự của Hamas đã được mọi người thấy rõ, kể cả chính các chiến binh Hamas. Israel cũng đã cố gắng nêu bật mức độ đẫm máu trong các hành động của Hamas, bao gồm cả việc trình chiếu phim về vụ thảm sát ngày 7/10 cho một số khán giả chọn lọc, bao gồm cả các nhóm ở Mỹ.
Tuy nhiên, vì chính Hamas đã ghi lại và tự hào chia sẻ phần lớn đoạn phim này ngay từ đầu, nên cả hai bên đều đang đưa ra cùng một thông điệp một cách hiệu quả.
Về phần mình, Hamas từ lâu đã lợi dụng thiện cảm mạnh mẽ của người dân Palestine bằng cách xen kẽ các tài sản quân sự của mình với các trại tị nạn đông đúc và cơ sở hạ tầng dân sự quan trọng. Khi các hoạt động của Israel tăng cường, số người Palestine thiệt mạng ngày càng tăng - và sự phẫn nộ của quốc tế đối với quân đội Israel cũng tăng theo.
Để đáp lại, Israel đã nhằm mục đích làm dịu đi sự khác biệt giữa các chiến binh Hamas và thường dân Palestine. Đây là lý do tại sao Israel liên tục khuếch đại các tuyên bố rằng Hamas sử dụng hệ thống đường hầm bên dưới các bệnh viện của người Palestine và xác nhận các đoạn ghi âm và video tiết lộ sự phối hợp giữa các chiến binh Hamas và nhân viên cứu trợ người Palestine. Các tuyên bố chính thức của Israel cũng đã tìm cách làm suy yếu độ tin cậy của số người Palestine thiệt mạng được báo cáo, nhấn mạnh rằng Bộ Y tế Gaza, cơ quan cung cấp những con số này, do Hamas kiểm soát.
Đưa chiến trường mạng ra đời thực
Mặc dù sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số lúc đầu dường như mang lại cho các chủ thể phi quốc gia lợi thế bất cân xứng trong chiến tranh, các quốc gia đã học được những cách mới để chống trả.
Israel bắt đầu phát triển các chiến lược phản công của riêng mình một cách nghiêm túc sau khi thất bại trong “cuộc chiến Twitter” đi kèm với việc xâm nhập vào Gaza từ cuối năm 2008 đến đầu năm 2009. Trong chiến dịch kéo dài 22 ngày đẫm máu đó, quân đội Israel đã tìm cách kiểm soát việc tiếp cận và đưa tin của các phương tiện truyền thông thông thường nhưng phần lớn bỏ qua cuộc trò chuyện trực tuyến. Khi những lời kể được chia sẻ rộng rãi về những người Palestine bị tổn hại đã dẫn đến sự lên án gay gắt của quốc tế về số thường dân thiệt mạng, áp lực của Mỹ đối với Israel ngày càng tăng. Quân đội Israel biết được rằng họ đã phớt lờ Internet và đang gặp nguy hiểm.
Trong cuộc chiến hiện tại, Israel đã thích nghi bằng cách sử dụng ưu thế quân sự thông thường và năng lực tổ chức rộng lớn để tạo lợi thế cho mình trong trận chiến thông tin. Israel đã bóp nghẹt hệ thống thông tin liên lạc của Gaza, cản trở sự chỉ huy và kiểm soát của Hamas bằng cách nhắm mục tiêu vào các tháp điện thoại di động trong các cuộc không kích và từ chối cung cấp điện cho các nhà cung cấp dịch vụ Internet của Palestine.
Đến cuối tháng 10, lưu lượng truy cập Internet trên khắp Gaza đã giảm 80%. Trong một số cuộc tấn công quân sự nhất định, Israel đã cắt hoàn toàn quyền tiếp cận mạng. Chiến lược này không hề mới, quân đội Iraq và Mỹ đã sử dụng cả các cuộc tấn công mạng và tấn công quân sự truyền thống để chặn quyền truy cập Internet của IS trong chiến dịch chiếm lại Mosul vào năm 2016–2017, và quân đội Nga đã làm gián đoạn quyền truy cập Internet của Ukraine một cách hiệu quả trong cuộc vây hãm Mariupol năm 2022.
Việc ngắt Internet ở Gaza hầu như không làm im lặng những tiếng nói chỉ trích, nhiều nhà hoạt động kỹ thuật số ủng hộ Palestine sống bên ngoài Trung Đông, nhưng nó ngăn chặn luồng thông tin đáng tin cậy và tài khoản trực tiếp nhất quán từ khu vực xung đột. Điều này cho phép Israel kiểm soát tốt hơn trọng tâm của các cuộc tranh luận trực tuyến. Và khi các nguồn tin của Israel công bố các video và hình ảnh thu hút sự chú ý về các cơ sở quân sự được cho là của Hamas, người Palestine ở Gaza không có cách nào nhanh chóng phản bác các tuyên bố của đối phương.
Việc mất kết nối còn gây thêm những ảnh hưởng bất lợi trong một thế giới ngày càng phụ thuộc vào Internet. Lời kể của các nhân chứng đã nhấn mạnh việc mất liên lạc với những người thân yêu làm tăng thêm nỗi sợ hãi mà mọi người cảm thấy khi bị bắn phá. Và khi họ không thể truy cập tin tức và thông tin an toàn trực tuyến, thường dân có thể chạy trốn khỏi bạo lực thay vì tránh xa nó, làm tăng nguy cơ bị thương và tử vong.
Ngoài việc nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng truyền thông, Israel còn thực hiện một chiến dịch chính trị và pháp lý sâu rộng nhằm gây áp lực cho các công ty truyền thông xã hội xóa nội dung liên quan đến chiến tranh.
Trong tháng đầu tiên của cuộc giao tranh, Israel đã đưa ra khoảng 9.500 yêu cầu gỡ bỏ trên Meta, TikTok, X, Google và các dịch vụ khác đối với các bài đăng mà chính quyền Israel cho rằng cổ vũ khủng bố. Một số bài đăng chứa hình ảnh phản cảm hoặc bạo lực tôn vinh Hamas.
Các công ty đã tuân thủ 94% yêu cầu của Israel. Thành công này chứng tỏ khả năng của Israel, với tư cách là một chủ thể nhà nước, có thể gây áp lực lên các nền tảng kỹ thuật số. Hamas, với tư cách là một tổ chức phi nhà nước và một tổ chức khủng bố bị cấm, không có năng lực tương tự. Cộng đồng người Palestine rộng lớn hơn cũng vậy, vốn thiếu sự đại diện hiệu quả ở cấp quốc gia.
Tương lai của chiến tranh
Các chiến lược thông tin mà Israel, Hamas và cộng đồng ủng hộ Palestine rộng lớn hơn đang áp dụng hôm nay gần như chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến các cuộc chiến trong tương lai.
Một bài học quan trọng là trong những cuộc tranh cãi này, tính lan truyền có thể lấn át tính xác thực. Các cuộc tranh luận trực tuyến, bao gồm cả những cuộc tranh luận ít liên quan đến sự thật, sẽ tiếp tục định hình diễn biến của các sự kiện ngoại tuyến bằng cách thay đổi nhận thức của công chúng và hướng dẫn các quyết định chính thức.
Những cuộc chiến thông tin này sẽ không thay thế các hoạt động chiến tranh truyền thống, nhưng chúng đang trở thành trọng tâm trong cách thức chiến đấu và giành chiến thắng trong các cuộc xung đột hiện đại.
Việc chuẩn bị cho cuộc xung đột thông tin tiếp theo đã được tiến hành. Các nhà nghiên cứu tại Đại học Quốc phòng Trung Quốc đang nghiên cứu cách quân đội nước này có thể chiếm ưu thế trong cái gọi là chiến tranh nhận thức trên con đường giành chiến thắng trong một cuộc chiến lớn hơn.
Các nhà nghiên cứu lập luận rằng các chiến thuật hiệu quả bao gồm việc tham gia vào một “cuộc thi diễn thuyết” nhằm thao túng cảm xúc của khán giả toàn cầu; một quá trình kéo đẩy bao gồm “xáo trộn thông tin” và “dập tắt dư luận” bao gồm việc gieo mầm những câu chuyện mong muốn và đảm bảo chúng được lan truyền vào những thời điểm quan trọng; và “chặn thông tin”, đề cập đến việc làm gián đoạn liên lạc vật lý và kỹ thuật số của đối thủ và thay thế chúng bằng các thông điệp ưa thích của Trung Quốc.
Những chiến lược được đề xuất này phản ánh những chiến lược đang diễn ra trong cuộc xung đột Israel-Hamas hiện nay.
Cách đây không lâu, người ta có thể lập kế hoạch cho các hoạt động quân sự mà không cần suy nghĩ nhiều đến chiến lược truyền thông và truyền thông xã hội theo thời gian thực, cũng như có thể lướt qua Facebook mà không cần phải né tránh các cảnh quay chiến đấu ở góc nhìn thứ nhất và mô tả về sự tàn bạo thời chiến.
Bất kỳ nghi ngờ nào về việc thông tin trực tuyến sẽ là mối quan tâm chính trong xung đột hiện đại đã biến mất vào ngày 7/10. Các cuộc chiến trong tương lai sẽ là những xung đột thông tin trải rộng trên toàn cầu, kéo dài và trở nên trầm trọng hơn bởi những lượt thích, lượt chia sẻ và lời nói dối.
