Dù rượu bia có nhiều tác động mâu thuẫn, tuy nhiên phải thừa nhận rằng nó cực kỳ "đa năng". Kể từ khi tổ tiên loài người biết nghiền nát trái cây, ủ trong bình và thưởng thức, con người đã luôn dựa dẫm vào nó. Từ ăn mừng đến sẻ chia nỗi buồn, từ xoa dịu lo âu đến khơi nguồn sáng tạo, hay tiếp thêm sự tự tin, giết thời gian lúc nhàm chán, và cả để tìm kiếm một giấc ngủ ngon lành. Trong khi hầu hết các chất kích thích khác chỉ có một số công dụng nhất định thì rượu bia lại có hết tất cả. Đó có lẽ là lý do nó hiện diện ở mọi nơi trong lịch sử nhân loại, và cũng là nguyên nhân khiến việc từ bỏ trở nên khó khăn.
“Chúng tôi thường gọi rượu bia là loại dược phẩm hỗn tạp. Nó không chỉ đơn thuần làm dịu tâm trí mà còn kích thích các con đường khen thưởng (các mạch cụ thể trong não bộ chịu trách nhiệm cho cảm giác phần thưởng), làm lu mờ các tín hiệu đe dọa, giải phóng opioid tự thân giúp giảm đau và căng thẳng, đồng thời làm đảo lộn khả năng ra quyết định và tâm trạng, và tất cả diễn ra cùng một lúc”, Tiến sĩ Rayyan Zafar, chuyên gia dược lý học thần kinh tại Đại học Imperial London cho biết.
Để thấy rõ sự khác biệt, hãy thử làm một phép so sánh: Cocaine chủ yếu tác động vào hệ dopamine và noradrenaline (thúc đẩy động lực, sự tỉnh táo và năng lượng), MDMA kích thích giải phóng serotonin và oxytocin (cải thiện tâm trạng, nâng cao sự thấu cảm và khả năng kết nối xã hội), còn các loại thuốc phiện như heroin lại tác động vào hệ endorphin (tạo ra cảm giác thư giãn sâu và hưng phấn). Trong khi đó, rượu bia ảnh hưởng tất cả các hệ thống này. Thậm chí, nó còn can thiệp sâu vào bộ đôi chất dẫn truyền thần kinh quan trọng nhất, gồm glutamate (thúc đẩy các tế bào não hoạt động), và GABA (làm chậm các tín hiệu thần kinh để mang lại cảm giác thư thái).
“Chỉ trong vài phút, rượu bia đã có thể tác động tới não bộ và phá vỡ sự cân bằng giữa hai chất dẫn truyền thần kinh này. Nó vừa làm tăng GABA, vừa kìm hãm glutamate, tạo nên cảm giác lâng lâng lúc đầu. Đó thực chất là sự kết hợp giữa việc vỏ não trước trán (bộ phận chịu trách nhiệm về khả năng phán đoán, kiềm chế và tự kiểm soát) bắt đầu rơi vào trạng thái không hoạt động, cùng với sự bùng nổ của dopamine và endorphin trong các mạch khen thưởng, mang lại cảm giác hưng phấn, thư thái và tràn đầy năng lượng. Đó là lý do vì sao người uống thường thấy thoải mái hơn, cởi mở hơn và không còn e dè khi giao tiếp”, tiến sĩ Zafar chia sẻ.
Khi nồng độ cồn trong máu tăng cao, nó bắt đầu gây ảnh hưởng đến những vùng não sâu hơn, bao gồm tiểu não (nơi điều phối vận động), và thân não (cơ quan điều chỉnh các chức năng sinh tồn cơ bản như nhịp tim và nhịp thở). “Rượu bia sẽ vô hiệu hóa các hệ thống kiểm soát cấp cao trước, sau đó mới đến các mạch thần kinh giúp cơ thể giữ thăng bằng và phối hợp vận động”, Tiến sĩ Zafar cho biết. Điều này lý giải tại sao hiện tượng nói líu lưỡi, đứng không vững và phản xạ trở nên chậm chạp xảy ra. Nếu bỏ qua mọi dấu hiệu cảnh báo cho đến khi nồng độ cồn trong máu đạt mức nguy kịch, thân não có thể bị đình trệ đến mức "quên" cả việc ra lệnh cho phổi phải thở hay tim phải đập.
Sự mất cân bằng giữa GABA và glutamate cũng chính là thủ phạm gây ra cảm giác lo âu hoặc buồn bã mà nhiều người gặp phải vào ngày hôm sau, khi cơ thể cố gắng "điều chỉnh quá mức" để đối phó với lượng cồn vừa nạp vào. Tiến sĩ Zafar giải thích: “Khi rượu bia còn ở trong cơ thể, não bộ sẽ bù đắp cho tác dụng gây ức chế của nó bằng cách tăng cường các hệ thống kích thích, đặc biệt là glutamate. Tuy nhiên, khi cồn đã đào thải hết, các hệ thống bù đắp này không lập tức dừng. Thay vào đó, nó để lại một trạng thái hưng phấn quá mức tạm thời. Các hormone căng thẳng như cortisol vẫn duy trì ở mức cao, cấu trúc giấc ngủ bị đảo lộn, và hệ thống dẫn truyền thần kinh tạm thời bị mất phương hướng. Kết quả là não bộ rơi vào trạng thái vừa căng thẳng nhưng lại vừa kiệt quệ, luôn thấy bồn chồn và bất an”.
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng đang làm rõ hơn một tác nhân khác ảnh hưởng đến tâm trạng sau khi uống rượu, đó là trục não - ruột, sợi dây liên lạc mật thiết giữa hệ thần kinh và đường tiêu hóa.
Tiến sĩ Zafar cho biết: “Rượu bia có thể làm tăng tính thấm của ruột, gây ra tình trạng thường được gọi là rò rỉ ruột, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào máu. Những phân tử này kích hoạt phản ứng miễn dịch và gây ra tình trạng viêm nhiễm nhẹ, từ đó tác động tiêu cực đến tâm trạng, khả năng nhận thức và mức độ mệt mỏi thông qua trục não - ruột”. Đối với những người uống rượu bia thường xuyên hoặc nghiện rượu mãn tính, điều này có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe dài hạn, đa số liên quan trực tiếp đến tâm trạng. Ngoài ra, không thể không nhắc đến những tác hại phổ biến của việc tiêu thụ rượu bia lâu dài, bao gồm bệnh gan, cao huyết áp, rối loạn giấc ngủ và gia tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư.
Vậy rốt cuộc, điều này có ý nghĩa như thế nào đối với con người khi vẫn giữ thói quen nhâm nhi chút nước trái cây lên men sau một ngày dài làm việc mệt mỏi? Tiến sĩ Zafar chia sẻ: “Tôi nghĩ thay đổi hữu ích nhất là ngừng đánh giá rượu bia, hay bất kỳ loại chất kích thích giải trí nào khác, dưới góc độ đạo đức theo kiểu “tốt” hay “xấu”, “bản lĩnh” hay “yếu đuối”. Rượu bia hiệu quả đơn giản vì nó tác động trực tiếp đến cơ thể con người. Nó xoa dịu sự căng thẳng, kích hoạt hệ thống khen thưởng và thúc đẩy giao tiếp xã hội theo những cách khiến mỗi người cảm thấy hữu ích ngay tại thời điểm đó”. Việc hiểu rõ lý do đằng sau sự lệ thuộc vào rượu bia sẽ giúp mỗi người trở nên tỉnh táo và có chủ đích hơn trong hành vi của bản thân thay vì tự hỏi: “Mình có nên uống không?”, một câu hỏi thực tế hơn có lẽ sẽ là: “Mình đang dùng ly rượu này để giải quyết vấn đề gì?”.
Nếu câu trả lời là để xả stress, để tự tin hơn khi giao tiếp hay đơn giản là để tạm “ngắt kết nối” với thế giới, có thể nhận ra rằng mình không thực sự cần uống quá nhiều để đạt được mục đích đó, hoặc có thể sẽ thấy cái giá phải trả vào ngày hôm sau không hề xứng đáng chút nào. Từ đó, mỗi người có thể tự đặt cho mình những quy tắc đơn giản về thời điểm và liều lượng uống, nhằm đảm bảo không vượt quá mức khuyến nghị 14 đơn vị cồn mỗi tuần (≈ 2,8l bia hoặc 400ml rượu mạnh). Tất nhiên có vô số cách giúp giải quyết vấn đề hiệu quả hơn, ví dụ một ly mocktail, vài nhịp thở sâu, ngâm mình trong nước lạnh, hay một buổi tắm nước nóng. Có rất nhiều lựa chọn để thay thế cho đồ uống trong bữa tối, khi tụ tập bạn bè, hay sau một ngày làm việc mệt mỏi.Rượu, bia có thể là công cụ thay đổi tâm trạng đa năng nhất hiện có, nhưng điều tuyệt vời của cuộc sống hiện đại chính là luôn có sẵn vô vàn lựa chọn mới mẻ và lành mạnh hơn thế.
