Hoàn thiện quy định về tố tụng điện tử, bảo vệ quyền con người, quyền công dân

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, chiều 27/10, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Các đại biểu Quốc hội đánh giá dự thảo Bộ luật đã tiếp thu và đã thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, chuyển đổi số, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng.

Góp ý về nội dung tố tụng điện tử, đại biểu Lê Văn Đông (Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, tố tụng điện tử là một chính sách mới trực tiếp thể chế hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhằm tạo cơ sở pháp lý về đổi mới phương thức giải quyết vụ án hình sự theo hướng nhanh hơn, chặt chẽ hơn và minh bạch hơn.

Điểm nổi bật là không xem tố tụng điện tử chỉ là việc thay đổi hồ sơ giấy bằng tệp điện tử, mà xác lập đầy đủ một phương thức tổ chức, thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số, có giá trị pháp lý và được áp dụng trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án khi đáp ứng các điều kiện luật định. Đồng thời, việc tố tụng điện tử sẽ tạo điều kiện cho các cơ quan tăng cường công tác phối hợp thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số và chia sẻ, liên thông dữ liệu với nhau, giúp giám sát việc sao chụp, chuyển giao, lặp lại và tạo nguồn thông tin thống nhất trong các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.

Bên cạnh đó, tố tụng điện tử cũng giúp người tham gia tố tụng gửi, nhận văn bản bằng phương thức điện tử, có thể giảm thời gian đi lại, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận thông tin và thực hiện quyền, nghĩa vụ.

Trên tinh thần đó, đại biểu đánh giá, dự thảo đã quy định cụ thể, chi tiết, đồng bộ về trình tự, thủ tục thực hiện các hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử với các quy định, điển hình là xác định rõ tố tụng điện tử là phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số; khẳng định hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý, phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục và bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất, bảo mật, an ninh dữ liệu, đặc biệt là không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng...

Cùng với đó, dự thảo đã dự liệu phương án xử lý hệ thống gặp sự cố hoặc một hoạt động tố tụng chưa thể thực hiện bằng phương thức điện tử, khi đó cơ quan có thẩm quyền phải chuyển sang phương thức khác để không làm ảnh hưởng đến thời hạn tố tụng và quyền con người tham gia tố tụng.

Để quy định về tố tụng điện tử thật sự đi vào cuộc sống, đại biểu đề nghị hoàn thiện thêm một số nội dung. Đó là, sớm kết nối liên thông dữ liệu giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án và các cơ quan liên quan. Các cơ quan trung ương sớm ban hành quy định hướng dẫn, trong đó có quy định về bảo quản dữ liệu, lưu trữ bảo mật nhằm đảm bảo an ninh mạng, an toàn thông tin trong quá trình khai thác, sử dụng chuẩn hóa biểu mẫu điện tử, quy trình chuyển giao hồ sơ, quy tắc xác thực và xử lý sự cố, tổ chức đào tạo, tập huấn cho cán bộ, tiếp tục rà soát để các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự đảm bảo thống nhất với pháp luật về giao dịch điện tử, dữ liệu, định danh điện tử, an ninh mạng và bảo vệ thông tin.

Cho rằng quy định tố tụng điện tử là bước đột phá công nghệ rất cần thiết và phù hợp với điều kiện hiện nay, tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Phi Hùng (Đà Nẵng) lưu ý quy định này cần quan tâm đến một số đối tượng yếu thế. Trong trường hợp người tham gia tố tụng thuộc hộ nghèo, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn hoặc người đang bị tạm giam, tạm giữ không có điều kiện kỹ thuật thì cần lựa chọn phương thức tố tụng truyền thống.

Về thời điểm hoàn thành việc giao, chuyển văn bản tố tụng điện tử, dự thảo Bộ luật quy định thời điểm hoàn thành ngay khi văn bản được nhập vào hệ thống. Theo đại biểu Nguyễn Phi Hùng, ở nhiều địa phương nhất là người dân vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số chưa có đầy đủ các phương tiện điện tử, hoặc nhiều trường hợp gặp sự cố như nghẽn mạng khiến người nhận chưa thể truy cập ngay văn bản tố tụng. Do đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý theo hướng thời điểm hoàn thành là thời điểm hệ thống ghi nhận người nhận đã truy cập. Trường hợp không truy cập thì tính từ thời điểm là 24 giờ kể từ khi hệ thống thông báo hợp lệ, trừ trường hợp bất khả kháng, để bảo đảm quyền lợi cho người nhận trong tham gia tố tụng.

Phát biểu giải trình tại phiên họp, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến, tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Bộ luật theo hướng bảo đảm tính đồng bộ, chặt chẽ và khả thi, đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc hoàn thiện các chính sách cần bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, nâng cao hiệu quả xử lý với chính sách nhân đạo, khuyến khích người phạm tội tự nguyện khắc phục hậu quả; đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng.