Hệ sinh thái liên kết sáng tạo: “Chìa khóa” chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển
Nếu xem công nghiệp văn hóa là một cơ thể sống thì liên kết chính là mạch máu nuôi dưỡng toàn bộ hệ thống. Mỗi lĩnh vực, mỗi chủ thể đều có thế mạnh riêng, nhưng chỉ khi được kết nối trong một hệ sinh thái thống nhất, các nguồn lực mới được cộng hưởng, tạo nên giá trị gia tăng và sức cạnh tranh bền vững.
Đối với Hà Nội, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết khi Thành phố đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa hàng đầu cả nước và là một trong những trung tâm sáng tạo của khu vực. Điều Hà Nội cần không chỉ là nhiều dự án hay nhiều hoạt động văn hóa hơn, mà quan trọng hơn là tạo lập được một cơ chế để mọi nguồn lực cùng gặp gỡ, cùng hợp tác và cùng phát triển.
 |
Ảnh minh họa |
Theo đó, 13 ngành công nghiệp văn hóa không nên được nhìn nhận như 13 lĩnh vực hoạt động độc lập, mà phải là 13 mắt xích của một chuỗi giá trị sáng tạo thống nhất. Giá trị của từng ngành sẽ được nhân lên khi có sự kết nối với các ngành còn lại.
Kiến trúc cần đồng hành với thiết kế để tạo nên những không gian mang bản sắc Hà Nội. Thiết kế cần tiếp sức cho làng nghề nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện đại. Làng nghề cần gắn kết với du lịch văn hóa để mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa mà còn kể một câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc của vùng đất Thăng Long.
Điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh, quảng cáo, xuất bản, truyền hình và truyền thông cần cùng nhau kể những câu chuyện hấp dẫn về Hà Nội bằng ngôn ngữ của thời đại số. Công nghệ số phải trở thành cầu nối giữa di sản với công chúng, giữa giá trị truyền thống với thị trường toàn cầu và giữa văn hóa với kinh tế sáng tạo.
Khi một sản phẩm gốm Bát Tràng không chỉ là sản phẩm thủ công mỹ nghệ mà còn là sản phẩm thiết kế, quà tặng du lịch, sản phẩm thương mại điện tử và biểu tượng văn hóa của Hà Nội, giá trị của sản phẩm ấy sẽ tăng lên nhiều lần.
Khi một lễ hội truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn được số hóa, được tổ chức theo hướng trải nghiệm, được quảng bá qua điện ảnh, truyền thông và các nền tảng số, lễ hội ấy sẽ vừa giữ được hồn cốt văn hóa, vừa tạo ra giá trị kinh tế và sức hấp dẫn đối với du khách trong nước và quốc tế.
Đó chính là sức mạnh của sự liên kết. Liên kết không làm mất đi bản sắc của từng lĩnh vực, mà tạo điều kiện để mỗi lĩnh vực phát huy tối đa giá trị của mình trong tổng thể một hệ sinh thái sáng tạo.
 |
Ảnh minh họa |
Một vấn đề có ý nghĩa chiến lược khác là cần chuyển mạnh từ tư duy bảo tồn sang tư duy kiến tạo giá trị từ di sản.
Trong nhiều năm qua, chúng ta đã dành nhiều tâm huyết cho công tác bảo tồn di sản và đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển mới, nếu chỉ dừng lại ở việc gìn giữ thì di sản sẽ rất khó phát huy hết giá trị.
Bảo tồn luôn là nền tảng nhưng không phải là đích đến cuối cùng. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm, hàng nghìn năm, mà còn ở khả năng tiếp tục đồng hành với cuộc sống hôm nay và truyền cảm hứng cho sự sáng tạo của mai sau.
Di sản cần được "đánh thức" bằng tri thức, bằng khoa học công nghệ, bằng tư duy thiết kế và bằng sự tham gia của cộng đồng.
Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà cần trở thành trung tâm trải nghiệm văn hóa, giáo dục sáng tạo và tương tác với công chúng.
Di tích không chỉ là điểm đến tham quan mà còn là không gian tổ chức các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản, giao lưu cộng đồng và sáng tạo văn hóa.
Làng nghề không chỉ sản xuất những sản phẩm truyền thống mà cần trở thành trung tâm thiết kế, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp văn hóa và xây dựng thương hiệu quốc tế.
Khi di sản được tiếp thêm sức sống bằng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, thiết kế sáng tạo và phương thức quản trị hiện đại, chúng ta không chỉ bảo tồn được giá trị gốc mà còn tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân, mở rộng thị trường và nâng cao sức cạnh tranh của công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Đó cũng chính là con đường để di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn được sống, được sáng tạo và được phát triển cùng với nhịp sống của Hà Nội trong thế kỷ XXI.
Từ cách tiếp cận đó, mô hình O Café – Time Talks do Trung tâm Nghiên cứu phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam khởi xướng là một sáng kiến đáng được quan tâm và phát huy. Mô hình này không nên chỉ dừng lại ở những buổi tọa đàm hay trao đổi học thuật, mà quan trọng hơn là xây dựng O Café – Time Talks trở thành một "vườn ươm" ý tưởng sáng tạo, một "phòng thí nghiệm" chính sách và một "trạm kết nối" của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa Hà Nội. Mỗi cuộc gặp gỡ cần tạo ra những kết quả cụ thể: một ý tưởng được hoàn thiện, một sáng kiến được phản biện, một dự án được kết nối, một sản phẩm được phát triển hoặc một kiến nghị chính sách được tiếp thu và triển khai.
Hiệu quả của mô hình không nên được đo bằng số lượng hội nghị hay số bài tham luận, mà bằng số ý tưởng được hiện thực hóa; số dự án được triển khai; số doanh nghiệp, nghệ nhân, nghệ sĩ và nhà đầu tư được kết nối; cùng những giá trị kinh tế, xã hội và văn hóa mà các hoạt động đó tạo ra.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc Trung tâm Nghiên cứu phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Hà Nội triển khai mô hình thí điểm tại Bảo tàng Hà Nội là một hướng đi phù hợp.
Với vị thế là một thiết chế văn hóa tiêu biểu của Thủ đô, Bảo tàng Hà Nội có điều kiện trở thành trung tâm điều phối sáng tạo, kết nối cơ quan quản lý, các trường đại học, viện nghiên cứu, nghệ nhân, nghệ sĩ, doanh nghiệp, nhà đầu tư và cộng đồng sáng tạo trong một mạng lưới hợp tác rộng mở.
Để mô hình phát triển bền vững, cần xây dựng một quy trình vận hành thống nhất theo chuỗi: đề xuất ý tưởng - phản biện chuyên môn - kết nối nguồn lực - hỗ trợ thử nghiệm - huy động đầu tư - hoàn thiện sản phẩm - đánh giá và nhân rộng.
Khi đó, O Café – Time Talks sẽ không còn là điểm kết thúc của một cuộc đối thoại, mà sẽ trở thành điểm khởi đầu của những sáng kiến mới; không chỉ lan tỏa tri thức mà còn tạo dựng niềm tin, kết nối nguồn lực và mở ra những giá trị mới cho công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Đó cũng chính là tinh thần của một hệ sinh thái sáng tạo hiện đại - nơi mọi ý tưởng đều có cơ hội được nuôi dưỡng, mọi tài năng đều có cơ hội được tỏa sáng và mọi giá trị văn hóa đều có cơ hội được chuyển hóa thành nguồn lực cho phát triển bền vững.
Hoàn thiện hệ sinh thái liên kết sáng tạo và khơi mở động lực phát triển mới
Để xây dựng Hà Nội thực sự trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa của cả nước và từng bước khẳng định vị thế là một trung tâm sáng tạo có tầm vóc trong khu vực, bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, điều quan trọng hơn là phải hình thành một hệ sinh thái liên kết sáng tạo vận hành hiệu quả, nơi các nguồn lực văn hóa, khoa học, công nghệ, doanh nghiệp và cộng đồng được kết nối chặt chẽ trong một chuỗi giá trị thống nhất.
 |
Trình diễn trang phục áo dài tại Hoàng thành Thăng Long. (Ảnh minh họa) |
Muốn có hệ sinh thái hoàn chỉnh, Hà Nội cần có những bước đi cụ thể:
Thứ nhất, nghiên cứu thành lập Hội đồng liên kết phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô. Đây là thiết chế tư vấn và điều phối liên ngành, có chức năng kết nối các cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, nghệ nhân, nghệ sĩ, các hiệp hội nghề nghiệp và cộng đồng sáng tạo. Hội đồng sẽ tham mưu các chủ trương, chính sách, đồng thời thúc đẩy sự phối hợp giữa các ngành, các địa phương và các chủ thể tham gia phát triển công nghiệp văn hóa, khắc phục tình trạng phát triển phân tán, thiếu liên kết như hiện nay.
Thứ hai, xây dựng Ngân hàng ý tưởng sáng tạo văn hóa của Thủ đô. Đây sẽ là nơi tiếp nhận, tuyển chọn và nuôi dưỡng các sáng kiến từ các nhà khoa học, nghệ sĩ, doanh nghiệp, sinh viên, thanh niên và cộng đồng. Mỗi ý tưởng có giá trị cần được tư vấn, hoàn thiện, hỗ trợ thử nghiệm và kết nối với các nguồn lực phù hợp để có thể phát triển thành sản phẩm hoặc dự án cụ thể. Một thành phố sáng tạo trước hết phải là nơi biết trân trọng và nuôi dưỡng những ý tưởng sáng tạo.
Thứ ba, từng bước hình thành Sàn giao dịch công nghiệp văn hóa Hà Nội. Sàn giao dịch không chỉ kết nối ý tưởng với nhà đầu tư, doanh nghiệp với nghệ sĩ, sản phẩm với thị trường, mà còn tạo môi trường để chuyển giao công nghệ, thương mại hóa tài sản trí tuệ và thúc đẩy hợp tác trong nước, quốc tế. Cùng với đó cần đặc biệt quan tâm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm lợi ích hợp pháp của tác giả, nghệ nhân và các chủ thể sáng tạo, để mọi giá trị sáng tạo đều được tôn trọng và được hưởng thành quả xứng đáng.
Thứ tư, tiếp tục hoàn thiện Bản đồ số tài nguyên văn hóa Hà Nội. Nền tảng dữ liệu số cần tích hợp đồng bộ thông tin về di tích, di sản văn hóa phi vật thể, bảo tàng, làng nghề, nghệ nhân, không gian sáng tạo, doanh nghiệp văn hóa, các sản phẩm và dịch vụ văn hóa. Đây sẽ là "hạ tầng số" quan trọng phục vụ công tác quản lý, quy hoạch, xúc tiến đầu tư, quảng bá hình ảnh Thủ đô và phát triển du lịch văn hóa trong thời đại chuyển đổi số.
Thứ năm, nghiên cứu hình thành Quỹ đổi mới sáng tạo công nghiệp văn hóa Hà Nội. Quỹ cần ưu tiên hỗ trợ các dự án khởi nghiệp sáng tạo, các mô hình thí điểm, sản phẩm mới, hoạt động nghiên cứu - phát triển và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Đây sẽ là nguồn lực quan trọng để hiện thực hóa các ý tưởng có tiềm năng, đồng thời phát huy hiệu quả các cơ chế đặc thù mà Luật Thủ đô đã mở ra.
Thứ sáu, tiếp tục hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư trong phát triển công nghiệp văn hóa. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, ban hành chính sách và định hướng phát triển; doanh nghiệp phát huy năng lực đầu tư, quản trị và mở rộng thị trường; cộng đồng giữ vai trò gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa. Khi lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng được hài hòa, nguồn lực xã hội sẽ được huy động mạnh mẽ hơn cho bảo tồn và phát huy giá trị di sản, tạo động lực phát triển bền vững cho công nghiệp văn hóa.
Thứ bảy, xây dựng Bộ chỉ số đánh giá hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa. Việc đánh giá cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận dựa trên số lượng hoạt động sang đánh giá bằng hiệu quả đầu ra và tác động xã hội. Các tiêu chí có thể bao gồm số lượng sản phẩm sáng tạo mới; số dự án được thương mại hóa; doanh thu, việc làm được tạo ra; mức độ ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số; khả năng lan tỏa quốc tế; đóng góp cho phát triển du lịch, xây dựng thương hiệu Thủ đô và nâng cao chất lượng đời sống văn hóa của nhân dân.
Những kiến nghị trên không chỉ hướng tới giải quyết những yêu cầu trước mắt mà còn góp phần hình thành nền tảng lâu dài cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa Hà Nội trong nhiều thập niên tới.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, văn hóa ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực nội sinh quan trọng, đồng thời là sức mạnh mềm quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia và mỗi đô thị. Đối với Hà Nội - vùng đất ngàn năm văn hiến, Thành phố Vì hòa bình và Thành phố sáng tạo của UNESCO - phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ nhằm tạo ra giá trị kinh tế, mà còn là con đường để gìn giữ bản sắc dân tộc, lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa Việt Nam và xây dựng hình ảnh một Thủ đô hiện đại, sáng tạo, hội nhập nhưng vẫn đậm đà cốt cách Thăng Long.
Khi văn hóa trở thành nguồn lực, sáng tạo trở thành động lực và liên kết trở thành sức mạnh, Hà Nội sẽ không chỉ gìn giữ những giá trị quý báu của quá khứ mà còn kiến tạo những giá trị mới cho tương lai; không chỉ là trái tim của cả nước mà còn vươn lên trở thành một trung tâm sáng tạo có uy tín trong khu vực, đóng góp xứng đáng vào mục tiêu đưa văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.
Trương Minh Tiến
Chủ tịch Hiệp hội UNESCO Thành phố Hà Nội
