Trải qua bao biến thiên, dân ca Quan họ vẫn bền bỉ hiện diện trong đời sống cộng đồng xứ Kinh Bắc ngàn năm văn hiến. Chính vì vậy, việc nhận diện và hiểu đúng lề lối Quan họ cổ không chỉ góp phần làm sáng tỏ giá trị nguyên gốc mà còn là nền tảng quan trọng để gìn giữ và phát huy di sản, đồng thời hạn chế những biến tướng, sai lệch trong thực hành văn hóa Quan họ.
Từ xưa, Quan họ đã được các liền anh, liền chị xem là một “nghề chơi” với hệ thống thiết chế văn hóa tương đối hoàn chỉnh, có “lối chơi” được thực hiện theo trình tự và niêm luật chặt chẽ về lề lối ca hát, trang phục, ẩm thực, lời nói, cử chỉ trong giao tiếp, ứng xử, kết bạn,... Đặc biệt, người Quan họ đề cao tính cộng đồng, thể hiện qua sinh hoạt, kết bạn và giao du có tổ chức, tuân thủ chặt chẽ hương ước, lệ làng.
Trong truyền thống, muốn đi hát Quan họ phải có “bọn” - cách gọi một nhóm người chơi Quan họ được tổ chức theo giới tính gồm bọn Quan họ nam và bọn Quan họ nữ. Mỗi làng có thể có một hoặc nhiều bọn Quan họ, kết bạn với nhau theo nguyên tắc bọn Quan họ làng này kết bạn với bọn Quan họ làng khác, bọn Quan họ nam kết bạn với bọn Quan họ nữ.
Theo thời gian, các nhóm Quan họ ở làng, xã dần tập hợp và thành lập ra câu lạc bộ để tổ chức sinh hoạt và mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ. Mỗi câu lạc bộ thường quy tụ từ vài chục đến hàng trăm thành viên. Hiện nay, đây là lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ và lan tỏa giá trị dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Kết chạ là việc kết nghĩa giữa hai hoặc nhiều làng, xuất phát từ nhu cầu tương trợ lẫn nhau trong đời sống. Sau khi kết chạ, dân làng này gọi dân làng kia là “dân anh, chạ anh” và xưng là “dân em, chạ em”.
Tục kết chạ có ở nhiều nơi nhưng việc kết chạ trong các làng Quan họ có những nét riêng độc đáo không nơi nào có. Đây là hình thức kết nghĩa tập thể giữa các làng cùng chơi Quan họ, từ đó tạo nên mối liên kết bền chặt giữa các bọn của hai làng và được duy trì qua nhiều thế hệ.
Tục kết chạ còn tạo điều kiện để các canh hát được tổ chức thường xuyên, giúp các bọn Quan họ có cơ hội giao lưu, trau dồi kỹ năng, góp phần bảo tồn những quy tắc ứng xử tinh tế trong Quan họ. Vì vậy, tục lệ ấy không chỉ thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó giữa các làng quê Kinh Bắc mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa Quan họ.
Trong bối cảnh xã hội phong kiến với nhiều quy phạm khắt khe, việc các liền anh, liền chị “chơi quan họ” gặp gỡ, giao lưu suốt những canh hát kéo dài từ đêm này qua đêm khác mà vẫn được cộng đồng thừa nhận là nhờ tính “danh chính” từ tục kết bạn Quan họ. Có hai hình thức kết bạn quan họ là kết bạn truyền đời và kết bạn không truyền đời. Các bọn quan họ trong một làng có thể kết bạn với nhiều bọn quan họ ở nhiều làng khác nhau.
Hát Quan họ vốn là lối hát đối đáp nam nữ, không nhạc đệm, không có khán giả riêng biệt và không mang tính trình diễn sân khấu. Quan họ truyền thống có nhiều hình thức diễn xướng như: hát đối đáp, hát hội, hát vui, hát thi, hát mừng, hát lễ thờ, hát cầu đảo, hát kết chạ. Cuộc hát Quan họ được xem là canh hát chính thống thường phải tuân thủ đủ trình tự các chặng: lề lối, giọng vặt và giã bạn.
Gắn liền với hoạt động diễn xướng là trang phục diễn xướng. Đầu thế kỷ XX, trang phục Quan họ đã định hình rõ ràng với áo the, khăn xếp của các liền anh; áo mớ ba mớ bảy, váy đen, yếm đào, dép cong của các liền chị. Ngày nay, trang phục Quan họ đã có nhiều cải tiến về màu sắc, chất liệu và cấu trúc; đặc biệt là trang phục liền chị từ áo mớ ba chuyển sang áo hai lớp với “lá lật” màu xanh trước ngực. Tuy vậy, kiểu dáng tổng thể vẫn được giữ nguyên, tôn lên vẻ tài hoa, thanh lịch, nền nã, duyên dáng của người Quan họ trên sân khấu đương đại.
Quan họ diễn ra quanh năm, nhưng sôi nổi nhất vào mùa xuân - mùa của lễ hội, khi hầu như làng nào cũng có hội và những canh hát giao duyên. Từ đình, chùa, bến nước đến thuyền bè, đồi bãi…, câu hát Quan họ ngân vang suốt ngày đêm, tạo nên không khí lễ hội rộn ràng, đậm đà bản sắc Kinh Bắc.
Nhà chứa quan họ là một thiết chế văn hóa đặc thù chỉ có ở vùng quê Bắc Ninh. Đây là không gian giữ vai trò không thể thay thế trong việc gìn giữ lề lối, phong cách quan họ cổ mẫu mực - vừa là nơi hội họp, luyện tập của các liền anh, liền chị và lớp đàn em học nghề; vừa là nơi đón tiếp quan họ bạn, mời cơm quan họ và tổ chức hát canh.
Cùng với sự phát triển chung của xã hội, nhiều lề lối trong sinh hoạt Quan họ cổ đã dần mai một hoặc được điều chỉnh cho phù hợp với nhịp sống hiện đại. Sự thay đổi ấy không làm mất đi bản sắc độc đáo của dân ca Quan họ, mà càng cho thấy sức sống linh hoạt của một di sản luôn vận động cùng xã hội. Chính sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại đã giúp Quan họ vừa giữ được cốt cách xưa, vừa tiếp tục lan tỏa bền vững trong đời sống hôm nay.
Minh Anh
