Bắt đầu từ năm 2019, Liên hợp quốc chọn ngày 7/6 là Ngày An toàn Thực phẩm Thế giới đầu tiên trên toàn cầu. Cũng từ năm nay, Ngày An toàn thực phẩm thế giới sẽ được “gọi tên” hàng năm nhằm tăng cường nỗ lực để đảm bảo thực phẩm an toàn trong bối cảnh thực phẩm bẩn tràn lan đáng báo động. Thực phẩm bẩn không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn trở thành chướng ngại cản trở sự phát triển ở nhiều nền kinh tế có thu nhập thấp và trung bình, mất khoảng 95 tỷ USD năng suất liên quan đến bệnh tật, khuyết tật và tử vong sớm do người lao động phải chịu.
Thực phẩm “bẩn” thường chứa vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc các chất hóa học có hại, gây ra hơn 200 bệnh - từ tiêu chảy đến ung thư. Ước tính có khoảng 600 triệu - gần 1/10 số người trên thế giới - bị bệnh sau khi ăn thực phẩm ô nhiễm và 420 000 người chết mỗi năm. Chưa hết, trẻ em dưới 5 tuổi có nguy cơ 40% nhiễm bệnh từ thực phẩm với 125 000 ca tử vong mỗi năm.
 Cơ quan chức năng tiến hành lập biên bản nhiều thùng hàng thực phẩm không rõ nguồn gốc. |
Trong số những bệnh đường ruột, tiêu chảy là căn bệnh phổ biến nhất từ thực phẩm bị ô nhiễm, khiến 550 triệu người mắc bệnh và 230.000 người tử vong mỗi năm trên thế giới.
An toàn thực phẩm, dinh dưỡng và an ninh lương thực có mối quan hệ chặt chẽ, liên kết mật thiết với nhau. Thực phẩm không an toàn tạo ra một vòng luẩn quẩn của bệnh tật và suy dinh dưỡng, đặc biệt ảnh hưởng đến trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người già và người bệnh. Các bệnh từ thực phẩm cản trở sự phát triển kinh tế xã hội bằng cách làm căng thẳng các hệ thống chăm sóc sức khỏe và gây tổn hại cho các nền kinh tế, du lịch và thương mại.
Mầm bệnh từ thức ăn bẩn
Các bệnh do thực phẩm bẩn thường gây truyền nhiễm hoặc độc hại, gây ra bởi vi khuẩn, vi rút, ký sinh trùng hoặc các chất hóa học xâm nhập vào cơ thể thông qua thực phẩm hoặc nước bị ô nhiễm.
Các mầm bệnh thực phẩm có thể gây ra tiêu chảy nghiêm trọng hoặc nhiễm trùng suy nhược bao gồm cả viêm màng não. Ô nhiễm hóa chất có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc các bệnh lâu dài, chẳng hạn như ung thư. Bệnh từ thực phẩm có thể dẫn đến tàn tật và giết người từ từ. Thực phẩm không an toàn bao gồm thực phẩm chưa nấu chín có nguồn gốc động vật, trái cây và rau quả bị nhiễm phân và động vật có vỏ sống chứa chất độc sinh học biển.
 Thực phẩm sạch đi kèm với giá thành cao, vì vậy còn nhiều người dân chưa được tiếp cận. |
Vi khuẩn:
Salmonella, Campylobacter và Enterohaemorrhagic Escherichia coli là một trong những mầm bệnh thực phẩm phổ biến nhất ảnh hưởng đến hàng triệu người hàng năm - đôi khi có thể dẫn đến tử vong. Triệu chứng là sốt, nhức đầu, buồn nôn, nôn, đau bụng và tiêu chảy. Các thực phẩm liên quan đến sự bùng phát của salmonellosis là trứng, thịt gia cầm và các sản phẩm khác có nguồn gốc động vật. Các trường hợp thực phẩm có Campylobacter chủ yếu là do sữa tươi, thịt gia cầm sống hoặc nấu chưa chín và nước uống. Enterohaemorrhagic Escherichia coli có liên quan đến sữa chưa tiệt trùng, thịt chưa nấu chín và trái cây và rau quả tươi.
Nhiễm khuẩn Listeria dẫn đến sẩy thai ở phụ nữ mang thai hoặc làm trẻ sơ sinh tử vong. Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh tương đối thấp, nhưng hậu quả nghiêm trọng và đôi khi gây tử vong đặc biệt là ở trẻ sơ sinh, trẻ em và người già nên nhiễm khuẩn Listeria được tính trong số các bệnh nhiễm trùng thực phẩm nghiêm trọng nhất. Listeria được tìm thấy trong các sản phẩm sữa chưa tiệt trùng và các loại thực phẩm ăn liền khác nhau và có thể phát triển ở nhiệt độ lạnh.
Vibrio cholerae lây nhiễm cho con người thông qua nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm. Các triệu chứng bao gồm đau bụng, nôn mửa và tiêu chảy nhiều nước, có thể dẫn đến mất nước nghiêm trọng và tử vong. Gạo, rau, cháo kê và các loại hải sản khác nhau có liên quan đến sự bùng phát dịch tả.
Thuốc chống vi trùng, như kháng sinh, rất cần thiết để điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn. Tuy nhiên, việc lạm dụng và lạm dụng chúng trong thú y và y học của con người có liên quan đến sự xuất hiện và lây lan của vi khuẩn kháng thuốc, khiến việc điều trị các bệnh truyền nhiễm không hiệu quả ở động vật và người. Vi khuẩn kháng thuốc xâm nhập vào chuỗi thức ăn qua động vật (ví dụ Salmonella qua gà). Kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa chính đối với y học hiện đại.
 |
Virus:
Biểu hiện nhiễm Norovirus buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy và đau bụng. Virus viêm gan A có thể gây ra bệnh gan kéo dài và lây lan điển hình thông qua hải sản sống hoặc nấu chưa chín hoặc sản phẩm thô bị ô nhiễm.
Ký sinh trùng:
Một số ký sinh trùng, chẳng hạn như giun tròn từ cá, chỉ được truyền qua thực phẩm. Những loại khác như sán dây Echinococcus spp, hoặc Taenia solium, có thể lây nhiễm cho người qua thức ăn hoặc tiếp xúc trực tiếp với động vật. Các ký sinh trùng khác, chẳng hạn như giun đũa, Cryptosporidium, Entamoeba histolytica hoặc Giardia, xâm nhập vào chuỗi thức ăn qua nước hoặc đất và có thể làm ô nhiễm sản phẩm tươi.
Prions:
Prions, tác nhân truyền nhiễm bao gồm protein, là duy nhất ở chỗ chúng có liên quan đến các dạng bệnh thoái hóa thần kinh cụ thể. Bệnh não xốp Bovine (BSE, hay “bệnh bò điên”) là một bệnh prion ở gia súc, liên quan đến biến thể bệnh Creutzfeldt-Jakob (vCJD) ở người. Tiêu thụ các sản phẩm bò chứa mầm mống nguy cơ, là con đường truyền chất prion sang người nhanh nhất.
Hóa chất:
Ảnh hưởng đến sức khỏe bao gồm cả độc tố tự nhiên và các chất ô nhiễm môi trường.
Các độc tố xảy ra tự nhiên bao gồm mycotoxin, biotoxin biển, glycoside cyanogen và độc tố xảy ra trong nấm độc. Các loại thực phẩm chủ yếu như ngô hoặc ngũ cốc có thể chứa hàm lượng mycotoxin cao, chẳng hạn như aflatoxin và ochratoxin, được sản sinh do nấm mốc trên hạt. Tiếp xúc lâu dài có thể ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch và sự phát triển bình thường, hoặc gây ung thư.
Các chất ô nhiễm hữu cơ dai dẳng (POP) là các hợp chất tích tụ trong môi trường và cơ thể con người. Có thể kể đến là điôxin và biphenyls polychlorin hóa (PCB), là những sản phẩm phụ không mong muốn của các quy trình công nghiệp và đốt rác thải. Chúng được tìm thấy trên toàn thế giới trong môi trường và tích lũy trong chuỗi thức ăn động vật. Dioxin có độc tính cao và có thể gây ra các vấn đề về sinh sản và phát triển, làm hỏng hệ thống miễn dịch, can thiệp vào hormone và gây ung thư.
Các kim loại nặng như chì, cadmium và thủy ngân gây tổn thương thần kinh và thận. Ô nhiễm bởi kim loại nặng trong thực phẩm xảy ra chủ yếu thông qua ô nhiễm không khí, nước và đất.
Ưu tiên sức khỏe cộng đồng
Thực phẩm không an toàn đặt ra mối đe dọa sức khỏe toàn cầu, gây nguy hiểm cho tất cả mọi người. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người già và những người mắc bệnh tiềm ẩn đặc biệt dễ bị tổn thương. Mỗi năm 220 triệu trẻ em mắc bệnh tiêu chảy và 96.000 trẻ tử vong.
Thực phẩm bẩn tạo ra một vòng luẩn quẩn, bệnh tật và suy dinh dưỡng. Khi nguồn cung cấp thực phẩm không an toàn, mọi người có xu hướng chuyển sang chế độ ăn ít lành mạnh hơn và tiêu thụ nhiều thực phẩm không an toàn trên mạng - trong đó hóa chất, vi sinh và các mối nguy hiểm khác gây nguy cơ cho sức khỏe.
Hội nghị quốc tế về dinh dưỡng lần thứ hai (ICN2), được tổ chức tại Rome vào tháng 11 năm 2014, đã nhắc lại tầm quan trọng của an toàn thực phẩm trong việc đạt được dinh dưỡng tốt hơn cho con người thông qua chế độ ăn uống dinh dưỡng lành mạnh. Do đó, cải thiện an toàn thực phẩm là chìa khóa để đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững. Chính phủ nên ưu tiên an toàn thực phẩm, vì họ đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng các chính sách và khung pháp lý, thiết lập và thực hiện các hệ thống an toàn thực phẩm hiệu quả, đảm bảo các nhà sản xuất và cung ứng thực phẩm trong toàn bộ chuỗi thực phẩm có trách nhiệm và cung cấp thực phẩm an toàn cho người tiêu dùng.
Thực phẩm có thể bị ô nhiễm tại bất kỳ điểm sản xuất và phân phối nào, và trách nhiệm chính thuộc về các nhà sản xuất thực phẩm. Tuy nhiên, một tỷ lệ lớn các sự cố bệnh tật từ thực phẩm là do thực phẩm được chế biến không đúng cách hoặc xử lý sai ở nhà, trong các cơ sở dịch vụ thực phẩm hoặc chợ. Không phải tất cả những người xử lý thực phẩm và người tiêu dùng đều hiểu vai trò của họ, như áp dụng các biện pháp vệ sinh cơ bản khi mua, bán và chuẩn bị thực phẩm để bảo vệ sức khỏe của họ và của cộng đồng rộng lớn hơn.
Mọi người đều có thể góp phần làm cho thực phẩm an toàn. Các nhà hoạch định chính sách có thể: Xây dựng và duy trì hệ thống thực phẩm và cơ sở hạ tầng đầy đủ (ví dụ như phòng thí nghiệm) để ứng phó và quản lý rủi ro an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi thực phẩm, bao gồm cả trong trường hợp khẩn cấp; Thúc đẩy sự hợp tác đa ngành giữa y tế công cộng, sức khỏe động vật, nông nghiệp và các lĩnh vực khác để truyền thông và hành động chung tốt hơn; Tích hợp an toàn thực phẩm vào các chương trình và chính sách thực phẩm rộng lớn hơn (ví dụ như dinh dưỡng và an ninh lương thực); Suy nghĩ toàn cầu và hành động tại địa phương để đảm bảo sản phẩm thực phẩm trong nước được an toàn quốc tế.
Người tiêu dùng thực phẩm cần nắm rõ thực phẩm mình sử dụng (đọc nhãn trên bao bì thực phẩm, đưa ra lựa chọn sáng suốt, làm quen với các mối nguy thực phẩm phổ biến); Chế biến và chuẩn bị thực phẩm một cách an toàn, thực hành Năm Chìa khóa của WHO để an toàn hơn cho Thực phẩm tại nhà hoặc khi bán tại nhà hàng hoặc tại các chợ địa phương...
Năm “chìa khóa vàng”
giữ an toàn thực phẩm
1. Giữ vệ sinh sạch sẽ - rửa sạch tay và giữ sạch sẽ bề mặt nơi chế biến thức ăn;
2. Bảo quản riêng biệt thức ăn chín và thực phẩm sống;
3. Nấu chín kỹ thức ăn, đặc biệt là thịt, gia cầm, trứng;
4.Giữ thực phẩm ở nhiệt độ phù hợp;
5. Sử dụng nước sạch và thực phẩm tươi sống an toàn khi chuẩn bị thức ăn.
