Tại lối vào cơ sở y tế ở cộng đồng Kaita, bang Katsina, miền Bắc Nigeria, các nhân viên y tế đang hối hả dùng thước dây đo vòng cánh tay để xác định mức độ suy dinh dưỡng của trẻ. Một dòng người không ngớt là những người mẹ - có người chỉ mới 15 tuổi - bồng bế con nhỏ đi qua. Nhiều đứa trẻ được đưa đến đây trong tình trạng vô cùng nguy kịch.
Những đứa trẻ này là nạn nhân của một cuộc khủng hoảng lương thực chưa từng có đang bủa vây khắp các vùng rộng lớn của Nigeria. Hội Chữ Thập đỏ đã đưa ra cảnh báo rằng có tới 33 triệu người dân nước này phải đối mặt với nạn đói nghiêm trọng trong năm nay - một con số kỷ lục. Theo Văn phòng Điều phối Các vấn đề Nhân đạo của Liên Hợp Quốc (OCHA), khoảng 6,4 triệu trẻ em Nigeria dự kiến sẽ bị suy dinh dưỡng cấp tính vào cuối năm 2026, phần lớn tập trung ở miền Bắc.
Liên minh Hành động Y tế Quốc tế (Alima) đang dốc sức hỗ trợ các phòng khám di động để tiếp cận những trẻ em có gia đình không đủ điều kiện di chuyển đến Kaita, hỗ trợ vận chuyển bệnh nhân từ các khu vực lân cận về cơ sở điều trị.
Tuy nhiên, họ đang phải đối mặt với một thách thức gần như bất khả thi. Tại bang Katsina - tâm điểm của cuộc khủng hoảng đói nghèo liên thế hệ - những nguyên nhân dài hạn gây mất an ninh lương thực như khí hậu và quản trị yếu kém đang bị trầm trọng hóa bởi sự gia tăng các cuộc tấn công từ các nhóm phiến quân và thế lực cực đoan. Điều này không chỉ ngăn cản việc tiếp cận các cộng đồng dân cư mà còn gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn kinh phí cứu trợ.
Trên cả nước, tỷ lệ bác sĩ trên bệnh nhân hiện ở mức xấp xỉ 1:9.000, thấp hơn rất nhiều so với mức khuyến nghị 1:600 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Hàng nghìn bác sĩ đang tìm cách ra nước ngoài do tình trạng nợ lương và mức thu nhập ít ỏi. Dù các công ty khởi nghiệp y tế kỹ thuật số và quan hệ đối tác công-tư đã có những bước tiến tại các thành phố lớn như Lagos hay Abuja, nhưng vẫn chưa thể tiếp cận các vùng sâu vùng xa do hạn chế về cơ sở hạ tầng và lạm phát tăng phi mã.
"Nigeria đang mắc kẹt trong một “đa khủng hoảng”: khủng hoảng kinh tế/chi phí sinh hoạt, khủng hoảng an ninh, khủng hoảng phát triển nguồn nhân lực và khủng hoảng phát triển con người”, ông Joachim MacEbong, nhà phân tích cao cấp tại văn phòng Control Risks ở Lagos, nhận định. "Cả bốn yếu tố này cộng hưởng và khuếch đại lẫn nhau”.
Các chiến lược đã bắt đầu được triển khai để đối phó với những rủi ro gia tăng trong "mùa giáp hạt" sắp tới, kéo dài từ tháng 6 đến tháng 9. Năm ngoái, chính phủ Nigeria đã hợp tác với Ngân hàng Thế giới để cung cấp các gói dinh dưỡng cơ bản cho hàng triệu hộ gia đình dễ bị tổn thương thông qua dự án "Thúc đẩy Kết quả Dinh dưỡng tại Nigeria". Giai đoạn hai của dự án hiện đang được thực hiện.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng cần phải làm nhiều hơn nữa để tăng khả năng tiếp cận thực phẩm cho các hộ gia đình nghèo và tăng cường bảo trợ xã hội, song song với việc đầu tư bền vững vào dinh dưỡng cho các bà mẹ.
 |
Chìa khóa của vấn đề nằm ở việc sửa chữa chuỗi cung ứng thuốc men và thiết bị y tế. Ông Peter Bunor Jr, người đồng sáng lập Field Intelligence - một công ty công nghệ y tế tập trung vào chuỗi cung ứng dược phẩm tại Châu Phi - cho biết điều này đòi hỏi việc "phải đối mặt với những biến động đang diễn ra trên toàn cầu".
"Đối với người dân bình thường, tình trạng chuỗi cung ứng tồi tệ có nghĩa là họ phải vượt quãng đường dài chỉ để nhận ra loại thuốc họ cần không có sẵn, hoặc phải thay thế bằng bất cứ thứ gì có được với chi phí đắt đỏ”, ông nói. "Điều khiến tình hình trở nên đặc biệt nghiêm trọng trong cuộc khủng hoảng đói nghèo là hiệu ứng cộng dồn: suy dinh dưỡng làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến nhu cầu điều trị tăng cao đúng vào thời điểm các chuỗi cung ứng bị căng thẳng nhất”.
Vào năm 2018, Field Intelligence đã ra mắt Hệ thống Thông tin Quản lý Logistics Y tế Nigeria - hệ thống đầu tiên của quốc gia này nhằm theo dõi dữ liệu liên quan đến chuỗi cung ứng dược phẩm cho các sáng kiến y tế công cộng. UNICEF gần đây đã tham gia nền tảng này (hiện do Bộ Y tế quản lý), và Bunor hy vọng sẽ có thêm nhiều tổ chức tham gia "để tình trạng thiếu hụt có thể được dự báo và xử lý trước khi chúng trở thành những cuộc khủng hoảng thực sự".
Trong ngân sách liên bang năm 2025, ngành y tế chỉ được phân bổ khoảng 5,2% trong tổng ngân sách 47,9 nghìn tỷ naira. Trong nhiều năm qua, con số này luôn thấp hơn mục tiêu 15% của Tuyên bố Abuja mà các quốc gia thành viên Liên minh châu Phi đã ký kết. Đây là một trong những mức chi tiêu y tế trên đầu người thấp nhất lục địa.
Tháng 2 vừa qua, dư luận Nigeria đã rúng động trước lời than phiền đầy cay đắng của Bộ trưởng Y tế Muhammad Ali Pate: trong tổng số 218 tỷ naira (tương đương 119,6 triệu bảng Anh) ngân sách dự kiến, con số thực tế được giải ngân chỉ vỏn vẹn 36 triệu naira - tức 0,0165%. Một khoản tiền nhỏ chưa bằng giá trị của một chiếc xe hơi đời mới, đang phải gồng gánh hy vọng của hàng triệu sinh mạng tại đất nước này.
