“Không bao giờ là quá muộn để bắt đầu lối ăn uống lành mạnh”, Giáo sư Unhee Lim, tác giả chính của nghiên cứu, chuyên gia Khoa học Dân số tại Trung tâm Ung thư thuộc Đại học Hawaii (Mỹ) nói.
Theo Giáo sư Lim, khi cắt giảm nhiều thực phẩm không lành mạnh khỏi chế độ ăn trong 10 năm, nhiều người lớn tuổi đã giảm 11% nguy cơ mắc Alzheimer và mất trí nhớ so với những người không thay đổi chế độ ăn. Tuy nhiên, những người tăng cường tiêu thụ các loại thực phẩm có nguồn gốc thực vật không lành mạnh như ngũ cốc tinh chế và thực phẩm chứa nhiều đường, lại có nguy cơ mắc các bệnh mất trí nhớ cao hơn khoảng 25% sau 10 năm.
Tiến sĩ David Katz, nhà sáng lập liên minh quốc tế True Health Initiative, chuyên gia về Y học dự phòng và Lối sống nhận định: “Kết quả cho thấy một chế độ ăn ưu tiên thực vật và đầy đủ dinh dưỡng chính là “chìa khóa” giúp bộ não minh mẫn hơn khi về già”.
Thế nào là chế độ ăn thực vật lành mạnh?
Định nghĩa về chế độ ăn dựa trên thực vật rất rộng, về cơ bản chỉ yêu cầu ưu tiên thực phẩm từ thực vật hơn so với sản phẩm động vật như thịt, sữa và trứng. Theo khái niệm này, một người vẫn có thể tự nhận là người ăn chay dù chủ yếu tiêu thụ các loại thực phẩm siêu chế biến, nhiều đường và chất béo gây hại cho sức khỏe.
Không phải mọi chế độ ăn dựa trên thực vật đều tốt cho sức khỏe não bộ. Một thực đơn gồm các loại bánh đông lạnh, burger chay chứa nhiều natri, hay thực phẩm chiên rán và đồ ngọt dù có nguồn gốc thực vật nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm siêu chế biến giàu chất béo bão hòa và phụ gia không chỉ gây mất cân bằng dinh dưỡng mà còn đi ngược lại mục tiêu bảo vệ chức năng thần kinh.
Báo cáo mới công bố trên Tạp chí khoa học Neurology đã phân tích kỹ lưỡng tác động của chất lượng chế độ ăn thực vật đối với nguy cơ sa sút trí tuệ. Nghiên cứu được thực hiện trên gần 93.000 người với độ tuổi trung bình là 59, thuộc nhiều nhóm sắc tộc như người Mỹ gốc Phi, người Mỹ gốc Nhật, người Latinh, người Hawaii bản địa và người da trắng. Tất cả những người tham gia được khảo sát về chế độ ăn uống khi bắt đầu nghiên cứu. Sau 10 năm, hơn 45.000 người đã thực hiện báo cáo chế độ ăn hiện tại của họ.
Nhóm nghiên cứu đã phân loại chế độ dinh dưỡng thành ba cấp độ dựa trên chất lượng thực phẩm: thấp nhất là nhóm ưu tiên thịt, hải sản, trứng, sữa và chất béo động vật; mức trung gian bao gồm các loại thực vật ít lành mạnh như ngũ cốc tinh chế, khoai tây, nước ép trái cây và đường bổ sung. Trong khi đó, nhóm cao nhất tập trung vào các thực phẩm thực vật giàu dưỡng chất như ngũ cốc nguyên hạt, rau quả tươi, các loại đậu, hạt, dầu thực vật cùng trà và cà phê. Kết quả cuối cùng khẳng định, nhóm thực phẩm thực vật ở cấp độ cao nhất này mang lại hiệu quả bảo vệ não bộ rõ rệt nhất.
Tại sao nước ép trái cây và khoai tây bị coi là ít lành mạnh?
Khoai tây chứa hàm lượng tinh bột cao, dễ chuyển hóa nhanh thành glucose trong máu, có thể gây ra các đợt tăng đường huyết đột ngột. Ngoài ra, việc chiên rán hoặc thêm kem chua, bơ vào khoai tây sẽ làm tăng lượng calo, chất béo không lành mạnh và natri.
Trong khi đó, nước ép trái cây như táo hoặc cam sẽ lượng fructose - một loại đường tự nhiên có trong trái cây và một số loại rau, đi vào trong máu. Ngược lại, ăn trái cây nguyên quả, chất xơ có sẵn trong đó sẽ làm chậm quá trình hấp thụ fructose vào máu, giúp ổn định đường huyết.
Trong nhóm những người ăn chế độ thực vật lành mạnh nhất, những người tiêu thụ nhiều thực phẩm thuộc nhóm này nhất có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn 7% so với những người tiêu thụ ít nhất. Ngược lại, trong phân nhóm tiêu thụ các thực phẩm thực vật không lành mạnh, những người ăn nhiều nhất có nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ cao hơn 6%.
“Việc chuyển sang chế độ ăn thực vật và nói không với các thực phẩm kém lành mạnh giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc Alzheimer cùng các hội chứng mất trí nhớ khác, ngay cả khi chúng ta bắt đầu ở tuổi trung niên”, Phó giáo sư Song-Yi Park, tác giả chính của nghiên cứu từ Trung tâm Ung thư Đại học Hawaii nhận định.
Lợi ích của chế độ ăn dựa trên thực vật
Ngoài não bộ, nhiều nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng chế độ ăn thực vật lành mạnh có thể giúp giảm tới 68% nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, bệnh tim mạch và các yếu tố rủi ro chuyển hóa như tăng huyết áp. Tuy nhiên, chế độ ăn thực vật không lành mạnh có thể làm tăng nguy cơ này tới 63%.
Đối với tim mạch, việc hạn chế thịt đỏ và tăng cường ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cùng trái cây và rau củ đa dạng màu sắc có thể giúp giảm cholesterol và nguy cơ mắc bệnh tim.
Nguy cơ mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 cũng có khả năng giảm 24% ở những người ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt, trái cây, rau tươi và hạn chế thực phẩm không lành mạnh từ động vật và thực vật. Chế độ ăn này cũng giúp giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo.
Không chỉ tốt cho con người, chế độ ăn thực vật lành mạnh còn góp phần kéo dài tuổi thọ và bảo vệ môi trường. Báo cáo năm 2023 của Ủy ban EAT-Lancet - gồm các nhà khoa học hàng đầu từ 16 quốc gia, cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn thân thiện với hành tinh, chủ yếu dựa vào trái cây, rau và ngũ cốc nguyên hạt, có thể giảm gần một phần ba nguy cơ tử vong sớm ở người, đồng thời giảm đáng kể lượng khí nhà kính gây hại cho Trái đất.
Tiến sĩ Walter Willett, Giáo sư Dịch tễ học Dinh dưỡng tại Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan (Mỹ) khẳng định: “Sức khỏe con người và vận mệnh của hành tinh luôn song hành cùng nhau. Một chế độ ăn lành mạnh không chỉ thúc đẩy tính bền vững của môi trường, mà còn là yếu tố then chốt bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc của mỗi cá nhân”.
