Văn hóa di sản Việt Nam, với bề dày lịch sử hơn 4.000 năm cùng nhiều kho báu di sản quý giá, đóng góp quan trọng cho sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, nhiều di sản vẫn chưa được khai thác và phát huy đúng giá trị, dẫn đến việc để ngỏ một tiềm năng to lớn. Để giải quyết thách thức này, công nghệ Vật lý số (Phygital) mang lại những giải pháp hiện đại cho việc quản lý và khai thác bản quyền di sản.
_________________
Vật lý số có thể được sử dụng để định danh số các cổ vật, bán vé triển lãm số, sản xuất và phân phối các món đồ lưu niệm bản sao từ cổ vật, và mua bán phiên bản số của các cổ vật trên chợ vật lý số. Ứng dụng công nghệ để khai thác bản quyền di sản không chỉ bảo vệ các giá trị văn hóa mà còn thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, mở ra cơ hội kinh tế mới và nâng cao vị thế văn hóa của Việt Nam trên trường quốc tế.
 |
Công nghệ vật lý số mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế số nói chung và ngành văn hóa du lịch nói riêng. Cụ thể, công nghệ này hỗ trợ và thúc đẩy công nghiệp văn hóa, đặc biệt là trong việc khai thác bản quyền di sản, thông qua các lợi ích sau:
Bảo tồn và bảo vệ di sản văn hóa
Công nghệ vật lý số giúp bảo tồn các di sản văn hóa thông qua việc số hóa và lưu trữ thông tin chi tiết về các hiện vật. Đây sẽ là cơ sở để lưu giữ tốt di sản của cha ông phục vụ cho mục đích giáo dục cho các thế hệ sau, vừa quảng bá và khai thác di sản hiệu quả cho mục đích phát triển kinh tế.
Khai thác bản quyền di sản
Khai thác bản quyền di sản thông qua công nghệ vật lý số giúp các tổ chức văn hóa tạo ra các sản phẩm phái sinh như ấn phẩm, phim ảnh, và trò chơi điện tử, từ đó tạo ra nguồn thu nhập bổ sung và quảng bá di sản văn hóa ra toàn cầu. Điều này hỗ trợ công tác bảo tồn và nâng cao giá trị kinh tế của di sản.
 |
Tăng cường trải nghiệm tham quan và giáo dục
Việc sử dụng công nghệ vật lý số trong các bảo tàng và triển lãm giúp tạo ra những trải nghiệm tham quan tương tác và hấp dẫn hơn. Du khách có thể sử dụng các thiết bị di động để truy cập thông tin chi tiết về các hiện vật, tham gia vào các hoạt động giáo dục và tương tác với môi trường ảo, tạo ra sự hứng thú và thu hút hơn khi tìm hiểu về di sản văn hóa.
Quản lý và phát triển các di sản văn hóa
Công nghệ vật lý số giúp các tổ chức văn hóa quản lý và phát triển các di sản một cách hiệu quả hơn. Việc sử dụng các công nghệ như NFC và blockchain giúp xác thực nguồn gốc và bảo vệ quyền sở hữu các hiện vật, đồng thời tạo ra các kênh mới để quảng bá và khai thác giá trị của di sản.
Mở ra cơ hội kinh tế mới
Công nghệ vật lý số tạo ra những cơ hội kinh tế mới cho ngành công nghiệp văn hóa thông qua việc bán vé tham quan triển lãm số, sản xuất và phân phối các sản phẩm phái sinh, và mua bán các bản sao số của các hiện vật di sản. Điều này không chỉ giúp bảo tồn và phát huy giá trị di sản mà còn tạo ra nguồn thu nhập bổ sung cho các tổ chức văn hóa.
 |
Công nghiệp văn hóa thông qua bản quyền di sản
Ngành công nghiệp văn hóa đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ nhờ vào việc ứng dụng các công nghệ tiên tiến để khai thác bản quyền di sản. Công nghệ vật lý số giúp tối ưu hóa quá trình quản lý, bảo tồn và quảng bá di sản văn hóa, đồng thời tạo ra những trải nghiệm phong phú và hấp dẫn cho du khách. Một số phương thức có thể kể đến như:
Định danh số các cổ vật di sản nguyên gốc
Định danh số các cổ vật di sản nguyên gốc là quá trình gắn kết mỗi hiện vật với một mã định danh duy nhất, cho phép theo dõi và quản lý thông tin liên quan đến hiện vật đó một cách chi tiết và chính xác. Quá trình này bao gồm việc thu thập thông tin về nguồn gốc, lịch sử, và giá trị của hiện vật, sau đó lưu trữ các thông tin này vào một hệ thống quản lý số. Công nghệ vật lý số, bao gồm NFC và blockchain, được sử dụng để định danh các hiện vật. Chip NFC được gắn vào mỗi hiện vật, cho phép truyền tải dữ liệu nhanh chóng và an toàn khi tiếp xúc gần. Blockchain được sử dụng để lưu trữ và bảo vệ dữ liệu định danh, đảm bảo tính minh bạch và không thể thay đổi của thông tin.
 |
Việc định danh số giúp cơ quan quản lý di sản theo dõi và bảo vệ các hiện vật một cách hiệu quả, chống lại nạn hàng giả và trộm cắp.
Đối với du khách, thông tin chi tiết về các hiện vật có thể dễ dàng truy cập thông qua điện thoại di động có hỗ trợ NFC, tạo ra trải nghiệm tham quan tương tác và giáo dục hơn.
Bán vé tham quan triển lãm số các cổ vật di sản đã được định danh
Bán vé tham quan triển lãm số là quá trình cung cấp cho du khách quyền truy cập vào các triển lãm số hóa, nơi các hiện vật di sản được trưng bày trong không gian ảo. Du khách có thể mua vé trực tuyến và tham quan triển lãm từ bất cứ đâu trên thế giới thông qua các thiết bị điện tử như máy tính, máy tính bảng, điện thoại di động, cũng như trực tiếp tương tác và khám phá các cổ vật thông qua các công cụ hỗ trợ trải nghiệm thực tế ảo như kính Apple Vision Pro, Meta Quest... Công nghệ vật lý số nói chung và AR/VR/XR nói riêng được sử dụng để tạo ra các không gian triển lãm ảo.
Bên cạnh đó, du khách có thể tham quan các triển lãm văn hóa từ xa, không bị giới hạn bởi địa lý hay thời gian.
Sản xuất và phân phối các món đồ lưu niệm là bản sao từ các cổ vật di sản
Sản xuất và phân phối các món đồ lưu niệm là bản sao từ các cổ vật di sản là quá trình tạo ra các sản phẩm phái sinh từ các hiện vật di sản, thường là các mô hình hoặc đồ lưu niệm, để bán cho công chúng. Công nghệ quét và in 3D được sử dụng để tạo ra các bản sao chính xác của các hiện vật di sản. Công nghệ NFC cũng có thể được tích hợp vào các sản phẩm này, cho phép người dùng truy cập thông tin số hóa về hiện vật gốc thông qua ứng dụng di động.
Mua bán phiên bản số của các cổ vật trên chợ vật lý số và trả phí bản quyền cho đơn vị quản lý cổ vật
Mua bán phiên bản số của các cổ vật trên chợ vật lý số là quá trình tạo ra và giao dịch các phiên bản số hóa của hiện vật di sản. Các phiên bản số này có thể là các hình ảnh 3D, video, hoặc các đối tượng số hóa khác, được bán cho công chúng thông qua các nền tảng chợ vật lý số. Blockchain được sử dụng để tạo ra và quản lý các phiên bản số của hiện vật di sản, đảm bảo tính xác thực và không thể thay đổi của các giao dịch. Một phần doanh thu từ các giao dịch này sẽ được trả cho đơn vị quản lý cổ vật như là phí bản quyền.
 |
Tại Việt Nam, nhiều dự án đã được triển khai nhằm ứng dụng công nghệ vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Một trong những dự án tiêu biểu nhất là chiến dịch Tầm Chân - một nỗ lực kết hợp giữa Phygital Labs và Trung tâm Thông tin UNESCO (UNET):
Dự án Tầm Chân từ năm 2023
Tầm Chân được tạo thành từ hai từ Hán Việt: “tầm” - tìm kiếm, và “chân” - cái thực. Mục tiêu chính của chiến dịch là tìm kiếm và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống đang ít được quan tâm hoặc có nguy cơ bị mai một thông qua UNET cùng mạng lưới các học giả, đồng thời đưa những giá trị này vào cuộc sống hiện đại thông qua việc sử dụng công nghệ vật lý số do Phygital Labs phát triển.
 |
Chiến dịch Tầm Chân khởi động bằng dự án Nghê Văn Miếu. Tượng Nghê, vật phẩm đúc bằng đồng thau theo nguyên mẫu của Nghê đang chầu trên cột tứ trụ của Văn Miếu - Quốc Tự Giám, được gắn chip NFC. Người sở hữu có thể quét chip này để truy cập thông tin chi tiết về công trình nghiên cứu “Nghê nơi cửa Khổng, sân Trình” của Tiến sĩ mỹ thuật Trần Hậu Yên Thế. Công trình này được định danh số, tạo ra cuốn sách vật lý số đầu tiên tại Việt Nam. Sự kết hợp này không chỉ là chìa khóa kết nối các giá trị di sản, văn hóa Việt Nam, mà còn phát huy được hết các tiềm năng, thúc đẩy sự phát triển của nền công nghiệp văn hóa.
Ngoài chiến dịch Tầm Chân, một số dự án khác tại Việt Nam đã ứng dụng công nghệ vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa có thể kể đến như:
Dự án Định danh số và Triển lãm số các cổ vật triều Nguyễn từ năm 2023
Phygital Labs, hợp tác cùng Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, sử dụng blockchain và NFC để định danh và quản lý các cổ vật triều Nguyễn tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Dự án cũng sử dụng công nghệ quét 3D và AR/VR/XR để đưa các cổ vật đã được định danh triển lãm trên không gian số tại museehue.vn.
Dự án Số hóa Hoàng thành Thăng Long từ năm 2021
Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội thực hiện số hóa toàn bộ khu di tích Hoàng thành Thăng Long. Sử dụng công nghệ quét 3D và AR/VR/XR, dự án tạo ra các mô hình 3D chi tiết của khu di tích, cho phép du khách tham quan và tìm hiểu về lịch sử và kiến trúc của Hoàng thành. Dự án giúp bảo tồn di sản và tạo ra trải nghiệm tham quan mới mẻ và hấp dẫn cho du khách.
Thuật ngữ phygital (tạm dịch là “vật lý số”) xuất phát từ sự kết hợp của hai từ physical (vật lý) và digital (kỹ thuật số), mô tả sự kết hợp giữa thế giới vật lý và kỹ thuật số, tạo ra những trải nghiệm độc đáo và tăng tính tương tác hơn cho người dùng. Công nghệ vật lý số cho phép các đối tượng vật lý được kết nối với thế giới kỹ thuật số thông qua các nền tảng công nghệ lõi tiên tiến như blockchain (công nghệ chuỗi khối), NFC (công nghệ kết nối không dây tầm ngắn), và AR/VR/XR (thực tế tăng cường/ thực tế ảo/ thực tế mở rộng).
Bài: Nguyễn Huy (Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phygital Labs)
Thiết kế: Trần Tùng Linh
