“Địa chỉ đỏ”
Đình Tân Thông trước đây thuộc thôn Tân Thông, tổng Dương Hòa, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình (nay thuộc ấp Trung, xã Củ Chi, TP.HCM), được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XIX thờ Thần Thành Hoàng Bổn Cảnh. Năm 1853, đình được Vua Tự Đức ban Sắc Thần, khẳng định vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương.
Ban đầu, đình chỉ là ngôi nhà vách ván đơn sơ nhưng nhờ sự góp sức của người dân mà dần được hoàn thiện với hệ thống bàn thờ và đồ thờ đầy đủ. Đình được xây dựng theo lối Đông hiến – Tây hiến, phía trước là đồng ruộng, cây đa, bến nước, phía sau là rừng cây, tạo nên không gian đặc trưng của đình làng Nam bộ.
Đình Tân Thông là một trong những cái nôi cách mạng đầu tiên của địa phương, gắn với nhiều dấu mốc lịch sử. Trong phong trào do Phan Xích Long lãnh đạo, đình có ảnh hưởng lớn đối với nhân dân Tân Thông Hội. Đến năm 1940, làng Tân Thông chọn đình làm nơi họp và thông qua nghị quyết tham gia khởi nghĩa. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Thôn bộ Việt Minh được thành lập tại đây.
 |
Đình Tân Thông là nơi ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng trong cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc. |
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đình là căn cứ hoạt động cách mạng quan trọng với hai hầm bí mật phía sau, là nơi hội họp của Chi bộ Đảng, đóng quân của Chi đội 6 và Chi đội 12, thành lập Công binh xưởng, đặt trụ sở Ủy ban Kháng chiến Hành chính xã Tân An Hội, đồng thời tổ chức cất giấu tài liệu, tiếp nhận hậu cần và lãnh đạo nhiều hoạt động đấu tranh.
Thời đó, Đình Tân Thông nhiều lần bị tàn phá nghiêm trọng. Năm 1950, các bô lão trong làng, trong đó có ông Phan Văn Ngoan (ông ngoại cố Thủ tướng Phan Văn Khải) đã vận động nhân dân xây dựng lại toàn bộ đình bằng tường gạch, mái ngói âm dương và cột gỗ.
Giai đoạn 1964–1967, đình tiếp tục hư hỏng nhiều hạng mục như: nhà Hậu, nhà Ngang, nhà Bếp và Võ ca, chỉ còn lại Điện thờ chính. Đến năm 1976, lực lượng Thanh niên xung phong trú đóng tại đình đã thay mái ngói bằng mái tôn; khi rời đi, bà con xin giữ lại phần mái để tiếp tục giữ gìn.
 |
| Bàn thờ Chánh Thần (Thành Hoàng Bổn Cảnh). |
Sau ngày đất nước thống nhất, người dân địa phương chung tay khôi phục ngôi đình cổ. Năm 1978, Ban Quý tế được thành lập và đến năm 1981, đình được trùng tu quy mô lớn với cột xi măng, nền gạch tàu đồng thời lưu giữ các hiện vật truyền thống và bàn thờ liệt sĩ để thể hiện lòng tri ân đối với những người đã quên mình vì quê hương, đất nước.
Năm 1997, Thủ tướng Phan Văn Khải khi đó trở về thăm quê, xúc động trước hình ảnh ngôi đình nên vận động đóng góp xây dựng cổng, hàng rào cùng nhiều công trình phụ trợ. Giai đoạn 2000 - 2008, đình tiếp tục được mở rộng, chỉnh trang với nhiều hạng mục như mái hiên, cửa gỗ, tứ trụ, khuôn viên, ao cá và cảnh quan...
Năm 2009, Đình được xây dựng mới trên nền cũ nhưng vẫn giữ những nét kiến trúc đình làng Nam bộ xưa. Năm 2016, Đình Tân Thông được UBND TP.HCM công nhận là Di tích lịch sử cấp thành phố.
 |
Năm 2016, Đình Tân Thông được UBND TP.HCM công nhận là Di tích lịch sử cấp thành phố. |
Kiến trúc độc đáo
Đình Tân Thông hiện nay có tổng diện tích hơn 4.800 m2, gồm 3.300 m2 đất đình và 1.499 m2 hồ cây cảnh. Công trình quay mặt về hướng Tây Nam, trong khuôn viên có nhiều cây cổ thụ như: dầu, sao, đa và sến lâu năm.
Quần thể kiến trúc bao gồm nhiều hạng mục như: cổng Tam quan, Chánh điện, nhà Hậu, miếu Sơn Thần, Thủy Thần, Thần Nông, miếu thờ đồng bào tử nạn, miếu thờ tiền nhân, Đài Liệt sĩ... Qua cổng Tam Quan là bức bình phong đắp nổi hình vòm với cảnh sông núi, mặt hồ, Bạch Hổ ngắm trăng, tượng Kỳ lân cùng các phù điêu mai, trúc...
Các họa tiết chạm khắc trong đình được thực hiện tinh xảo với nhiều hình tượng quen thuộc như: Tứ linh, Tứ quý, Tứ thời, Tứ bình an, Mai – Lan – Cúc – Trúc, Ngư – Tiều – Canh – Mục cùng các biểu tượng ngũ hành. Những hoa văn, hoạ tiết độc đáo không chỉ làm tăng vẻ đẹp kiến trúc mà còn thể hiện quan niệm truyền thống đạo lý, lòng hiếu nghĩa và những giá trị tốt đẹp mà cha ông gửi gắm qua nhiều thế hệ.
 |
Bức bình phong Bạch Hổ ngắm trăng. |
Chánh điện gồm ba gian với cửa làm bằng gỗ quý, bốn cột chính treo liễn gỗ, nổi bật là Tứ Long trụ chế tác công phu. Chính giữa là bàn thờ Tổ quốc bằng gỗ, phía sau là bàn thờ Thành Hoàng. Hai bên đặt tượng Bạch Mã, Hồng Mã cùng các bàn thờ Tả ban, Hữu ban, Tiên hiền, Hậu hiền và nhiều hiện vật bằng gỗ và đồng.
Hiện nay, Đình do Ban Quý tế gồm các bô lão, cựu chiến binh và cán bộ hưu trí quản lý. Không chỉ chăm lo việc hương khói, Ban Quý tế còn tổ chức các hoạt động lễ hội, cúng tế, đón tiếp người dân và du khách đến tham quan, góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.
Ông Mai Văn Thới (SN 1943) - Trưởng ban thường trực Ban quản lý di tích cho biết, Đình Tân Thông từ lâu đã trở thành nơi sinh hoạt tín ngưỡng, lưu giữ những nét đặc sắc của kiến trúc đình làng xưa, là chứng nhân của nhiều giai đoạn lịch sử hào hùng.
Theo ông, năm nào đình cũng phải tu bổ, sửa chữa các hạng mục xuống cấp để gìn giữ vẻ trang nghiêm nhưng nhiều khi gặp khó khăn về kinh tế. “Khoản trợ cấp di tích không có mấy thành ra còn thiếu trước hụt sau và Ban Quý tế chỉ cố gắng xoay xở trong khả năng hiện có”, ông nói.
 |
Bia tưởng niệm công đức Thần Nông. |
 |
Bia tưởng niệm công đức các bậc tiền nhân và Anh hùng Liệt sĩ. |
Hiện nay, đình vẫn duy trì nhiều nghi lễ truyền thống như Lễ Tế Xuân, Lễ Khai Hạ mùng 7 tháng Giêng; Lễ Tam Nguyên, Lễ giỗ Anh hùng Liệt sĩ ngày 27/7 và đặc biệt là Lễ hội Kỳ Yên diễn ra từ ngày 12 đến 15 tháng 2 âm lịch hằng năm.
Lễ Kỳ yên đã gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân địa phương, gồm các phần: dâng hương, cúng Thần cầu quốc thái dân an và các hoạt động như hát bội, cải lương, múa lân... Đây là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính với Thần Thành Hoàng, các bậc tiền nhân, anh hùng liệt sĩ và góp phần gìn giữ đạo lý "uống nước nhớ nguồn", bồi đắp tinh thần đoàn kết và tình yêu quê hương đất nước trong cộng đồng.
Bài 4: Văn hoá Việt – Hoa trong trong một địa điểm
