Hàng năm, hàng triệu tín đồ Chính thống giáo trên toàn thế giới bước vào giai đoạn Great Lent (tạm dịch Mùa Chay Lớn) kéo dài sáu tuần, bắt đầu từ Clean Monday (tạm dịch Thứ Hai Thanh Tịnh) đến hết Holy Saturday (Thứ Bảy Tuần Thánh). Trong giai đoạn này, các tín đồ tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn thuần chay, kiêng hoàn toàn thịt, trứng, sữa và cá có xương sống, riêng dầu ăn và rượu vang cũng hạn chế vào các ngày trong tuần. Trong năm 2026, Mùa Chay của Chính thống giáo kéo dài từ ngày 23/02 đến hết ngày 11/04. Do sự khác biệt về lịch, Lễ Phục sinh của giáo hội này sẽ diễn ra vào ngày 12/04, muộn hơn một tuần so với Lễ Phục sinh của Công giáo và Anh giáo (05/04).
Việc tuân thủ chế độ ăn chay theo phong cách Địa Trung Hải định kỳ là dịp để cộng đồng tại các nước Chính thống giáo cùng làm mới khẩu vị với rau củ và các công thức nấu nướng không dầu mỡ.
Tại Hy Lạp, ngay cả các cửa hàng đồ ăn nhanh như McDonald’s cũng hưởng ứng tinh thần Mùa Chay bằng cách bổ sung vào thực đơn những món ăn thời vụ đáp ứng hầu hết các quy định của Giáo hội Chính thống Hy Lạp. Thực đơn này bao gồm bánh cuộn tôm, salad tôm, nem cuốn rau củ và bánh burger chay McVeggie. Tuy nhiên, các món này vẫn có sử dụng dầu.
 |
| Thực đơn McSarakosti (Mùa Chay) của McDonald’s tại Hy Lạp. |
Dù được gọi là ăn chay nhưng thực chất hướng dẫn ăn uống trước Lễ Phục sinh của Chính thống giáo Đông phương tập trung vào việc kiêng khem một số nhóm thực phẩm cụ thể thay vì nhịn ăn hoàn toàn. Những quy tắc này cũng rất linh hoạt, cho phép điều chỉnh tùy theo nhu cầu và thể trạng của mỗi người.
Khác biệt về thời điểm và truyền thống
Trước thềm Lễ Phục sinh, truyền thống của Kitô giáo giữa phương Đông và phương Tây có những sự khác biệt rõ rệt, không chỉ ở cách tính lịch mà còn ở cách tu tập. Nếu người Công giáo thường được khuyến khích từ bỏ ít nhất một sở thích cá nhân từ đồ ngọt, bia rượu đến việc chơi điện tử hay thói quen nói tục, thì các tín đồ Chính thống giáo lại tuân thủ chế độ ăn uống nghiêm ngặt: loại bỏ mọi sản phẩm động vật, ngoại trừ các loại hải sản thân mềm và giáp xác.
Tại Hy Lạp, những món “khoái khẩu” như thịt nướng souvlaki hay “lasagna không mì” moussaka đều tạm thời biến mất khỏi thực đơn. Sữa, phô mai và các loại cá có xương sống như cá cơm, cá đối, cá tuyết hake,v.v. cũng rơi vào danh sách “cấm”, nhường chỗ cho tôm, hàu và mực.
Tại Tu viện Thánh Augustine và Seraphim, có 40 tu sĩ luôn tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc này. Trong những chiếc áo choàng đen và bộ râu dài đặc trưng, các tu sĩ tự tay canh tác rau quả (chủ yếu là bí ngòi và cà chua) ngay tại vườn viện để cung ứng cho bữa ăn hằng ngày.
 |
| Những nguyên liệu được các tu sĩ của Tu viện Thánh Augustine và Seraphim sử dụng để chuẩn bị bữa ăn. |
Bằng kỹ thuật chế biến điêu luyện, các tu sĩ đã khéo léo tái hiện trọn vẹn hương vị và độ giòn dai của những món ăn thường nhật: khoai tây nướng được phủ lớp sốt bơ vừng (tahini) thay dầu để giữ độ giòn, còn các món đậu lăng thì dậy mùi nhờ nước dùng rau củ đậm đà. Giữa không gian tu viện thanh tịnh, họ chậm rãi dùng bữa, lắng nghe những lời cầu nguyện vang vọng khắp gian phòng.
Bản lĩnh trên bàn ăn
Cha Nektarios Moulatsiotis, người đứng đầu của Tu viện Thánh Augustine và Seraphim, cho biết việc duy trì kỷ luật trong chế độ ăn là là chìa khóa để khai mở những chiêm nghiệm sâu sắc và sự tỉnh thức tâm linh trước ngày đại lễ. Ông ví hành trình này như một bài tập rèn luyện sức bền. “Giống như cách mọi người đến phòng gym để rèn luyện thể chất. Giáo hội chính là “phòng gym” cho tâm hồn”, Cha Nektarios chia sẻ.
Những cơn đói thoáng qua không phải là điều cần phải kháng cự, đó là một phần tất yếu của quá trình tu tập. Triết lý ở đây rất đơn giản: bớt hưởng thụ, thêm minh mẫn. “Chẳng ai có thể thực sự cầu nguyện, học tập hay hát thánh ca với một cái bụng no căng”, vị cha này cười và nói.
 |
| Những món ăn thường thấy trong Mùa Chay của Chính thống giáo Đông phương. |
Cha Nektarios cũng khẳng định rằng một chế độ ăn vừa giàu dinh dưỡng vừa có kỷ luật không chỉ có ý nghĩa tôn giáo, mà còn đem lại những giá trị thiết thực trong đời sống thường nhật, như khả năng tự chủ và sự nhạy bén trong nhận thức.
Cơ sở khoa học đằng sau 6 tuần “thanh lọc” cơ thể
Trong phần lớn thời gian của năm, các tu sĩ Chính thống giáo luôn duy trì những giai đoạn ăn chay nhằm kiểm soát định lượng, chủng loại và thời điểm tiêu thụ thực phẩm. Để tìm kiếm lời giải cho việc ngăn ngừa các bệnh tim mạch, tiểu đường tuýp 2 và đột quỵ, các nhà khoa học đã không ngừng theo dõi sức khỏe và chế độ dinh dưỡng của họ suốt nhiều thập kỷ.
Trên thực tế, lợi ích của một chế độ ăn cân đối giàu ngũ cốc nguyên hạt, rau quả và các loại đậu đã được y học khẳng định. Chỉ cần cắt giảm tiêu thụ thịt đỏ, chất béo bão hòa và thực phẩm chế biến sẵn trong một khoảng thời gian đủ dài, cơ thể sẽ có những chuyển biến tích cực rõ rệt.
Bà Eirini Babaroutsi, chuyên gia dinh dưỡng tại Liên đoàn Điền kinh Hy Lạp, nhận định: “Ăn chay chắc chắn mang lại lợi ích nếu chúng ta thực hiện đúng cách”. Bà phân tích rằng việc tăng cường chất xơ trong Mùa Chay giúp hệ tiêu hóa của các tín đồ hoạt động hiệu quả hơn. “Việc chúng ta ăn gì cũng quan trọng chứ không chỉ đơn giản là phải kiêng cái gì. Nếu biết kết hợp thực phẩm khéo léo, cơ thể vẫn sẽ được cung cấp đầy đủ dưỡng chất thiết yếu”.
 |
| Những món ăn thường thấy trong Mùa Chay của Chính thống giáo Đông phương. |
Cũng theo bà Babaroutsi, thực đơn Mùa Chay của Chính thống giáo không nhất thiết phải bó hẹp trong các nguyên liệu truyền thống của vùng Nam và Đông Âu. Những lựa chọn hiện đại như cháo sữa yến mạch, bánh cuộn rau củ kèm xốt ô liu hay bơ đậu phộng đều là những thực phẩm quốc tế lý tưởng.
Kỷ luật nhưng không rập khuôn
Dù mang lại nhiều lợi ích, chế độ ăn này không phải là “liều thuốc” cho mọi đối tượng. Chuyên gia Babaroutsi đặc biệt lưu ý rằng chu kỳ ăn chay kéo dài sáu tuần không được khuyến khích cho người cao tuổi và trẻ nhỏ. Giáo hội Chính thống giáo Đông phương cũng đưa ra những ngoại lệ, miễn trừ việc tuân thủ nghiêm ngặt đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân có tình trạng sức khỏe đặc biệt cần chế độ dinh dưỡng riêng.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng cảnh báo về tâm lý “ăn bù” sau Mùa Chay. Việc nạp quá nhiều năng lượng đột ngột sau một thời gian dài kiêng khem có thể gây áp lực cực lớn lên hệ tiêu hóa và tim mạch.
Ngoài ra, không phải ai cũng theo đuổi trọn vẹn lộ trình khắt khe này. Dù Mùa Chay của Chính thống giáo bắt đầu từ ngày 23/02 nhưng nhiều người Hy Lạp hiện đại chọn cách chỉ tham gia vào Tuần Thánh (từ Chúa Nhật Lễ Lá 05/04 đến hết 11/04).
Tại Hy Lạp, việc thực hiện chế độ ăn này trở nên dễ dàng hơn nhờ sự nhạy bén của thị trường. Các siêu thị và tiệm bánh luôn tràn ngập các sản phẩm “phục vụ Mùa Chay” vừa nhanh gọn vừa ngon miệng: từ những lọ dưa muối, oliu, các loại đậu túi đóng sẵn đến mực cắt khoanh đông lạnh. Đặc biệt không thể thiếu xốt trứng cá hồng taramosalata béo ngậy và những ổ bánh mì không men dẹt dài như tấm ván lướt sóng.
Tại trung tâm Athens, không khí tại khu chợ hải sản trung tâm luôn náo nhiệt. Trên nền nhà trơn ướt, tiếng rao hàng vang lên không ngớt bên những sạp đầy ắp ngao, vẹm, bạch tuộc - những loại hải sản hợp lệ cho Mùa Chay, được xúc vội vào những chiếc phễu giấy trao tay thực khách.
 |
| Món hải sản chiên rán được đặt trong phễu giấy nổi tiếng tại thủ đô Athens, Hy Lạp. |
Ông Gerasimos Mantalvanos, quản lý chung của khu chợ, quan sát thấy nhiều khách hàng thường có xu hướng tiêu thụ quá mức các món thịt cừu và bánh ngọt truyền thống xuất hiện vào ngày Chúa Nhật Phục Sinh. Tuy nhiên, ông tin rằng họ sẽ sớm ăn uống điều độ trở lại.
“Việc thay đổi thói quen ăn uống theo từng giai đoạn trong năm là một điều rất tốt”, ông Mantalvanos chia sẻ. “Dành ra một khoảng thời gian ăn chay, thêm chút cá và tạm rời xa thịt mỡ sẽ giúp cơ thể được thanh lọc nhẹ nhàng. Đó giống như một quãng nghỉ ngắn để tái tạo năng lượng”.
