Gốm Phù Lãng qua những mùa lửa đỏ

Theo chia sẻ của anh Bùi Văn Huân - một người thợ gốm trẻ của làng Phù Lãng hay còn được biết đến với cái tên Huân Gốm, nghề gốm nơi đây có tuổi đời hơn 700 năm, vào khoảng thời Lý - Trần, gắn với ông tổ nghề Lưu Phong Tú. Theo truyền thuyết dân gian, có ba người thợ từng sang Trung Quốc học nghề, sau đó trở về truyền dạy tại ba làng gốm nổi tiếng: Thổ Hà, Phù Lãng và Bát Tràng. Trong đó, ông Lưu Phong Tú sau chuyến đi sứ phương Bắc đã tiếp thu kỹ thuật làm gốm và truyền lại cho dân làng Phù Lãng. Từ đó, vùng đất ven Sông Cầu dần hình thành một cộng đồng sống dựa vào đất sét, nước sông và lửa lò.

Đã có giai đoạn làng gốm Phù Lãng đứng trước nguy cơ mai một, thậm chí đối mặt với nguy cơ thất truyền. Trước đây, người dân địa phương từng chế tác đa dạng các sản phẩm như bát, đĩa, ấm, chén phục vụ cả nhu cầu dân dụng lẫn quân dụng, cùng nhiều kỹ thuật thủ công tinh xảo được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Thế nhưng, những biến động của lịch sử, đặc biệt là chiến tranh và sự thay đổi trung tâm quyền lực dưới thời nhà Nguyễn, đã khiến quá trình truyền nghề bị đứt gãy. Nhiều kỹ thuật chế tác tinh xảo dần mai một, để lại cho các thế hệ sau chủ yếu là những phương pháp làm gốm cơ bản.

Bước sang giai đoạn hiện đại, sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng khiến thị trường gốm truyền thống thu hẹp nhanh chóng. Từ đầu những năm 2000, khi các sản phẩm gia dụng ngày càng đa dạng, gốm Phù Lãng dần bộc lộ nhiều bất lợi bởi đặc tính nặng, thô của dòng gốm sành. Những chiếc chum hứng nước mưa dần biến mất khỏi sân nhà, còn các loại vại muối cà, muối dưa cũng không còn xuất hiện thường xuyên trong căn bếp của nhiều gia đình trẻ.

Đầu ra của gốm Phù Lãng vì thế trở nên bấp bênh, chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, tự phát khi các hộ dân phải tự sản xuất và tìm cách tiêu thụ sản phẩm, thiếu sự hỗ trợ đồng bộ. Bên cạnh đó, việc chưa có nhiều hoạt động quảng bá quy mô lớn cùng mẫu mã còn đơn điệu khiến sản phẩm khó tiếp cận người tiêu dùng, đặc biệt trong bối cảnh các vật liệu thay thế như đồ nhựa giá rẻ ngày càng phổ biến trên thị trường.

Dù trong bất kỳ hoàn cảnh khó khăn nào, ý chí “giữ nghề cho đất” của dân làng Phù Lãng vẫn luôn mạnh mẽ. Theo anh Huân, các thợ làm gốm hiện nay đang nỗ lực tìm lại những kỹ thuật cổ truyền của cha ông, đồng thời học hỏi kinh nghiệm từ những quốc gia vẫn duy trì được sự truyền thừa nghề gốm qua nhiều thế kỷ. Trong bối cảnh nghề gốm Phù Lãng từng có giai đoạn đứt gãy về kỹ thuật, việc giao thoa, tiếp thu và đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế được xem là hướng đi cần thiết để phục hồi nghề truyền thống.

Anh cho biết, nhiều kỹ thuật ngày nay tưởng như mới thực chất đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, nhưng được tiếp cận lại dưới góc nhìn và điều kiện hiện đại hơn. Nhờ sự hỗ trợ của công nghệ và các quy trình sản xuất tiên tiến, từ khâu xử lý đất, làm men đến hoàn thiện sản phẩm đều được nâng cao về chất lượng. Trên nền tảng đó, các nghệ nhân kết hợp giá trị truyền thống với nhu cầu thẩm mỹ đương đại để tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với thị trường hiện nay.

Khoảng hơn một thập kỷ trở lại đây, sự chuyển dịch trong nghề gốm Phù Lãng diễn ra rõ nét hơn. Các sản phẩm của làng hiện khá đa dạng, phổ biến nhất là chậu, chum trồng cây, tiểu sành, niêu… Trong đó, khoảng 80-90% vẫn là các sản phẩm dân dụng phổ thông, giá trị không cao, phục vụ nhu cầu thiết yếu của đời sống.

Ba năm gần đây, một số công đoạn sản xuất đã được hỗ trợ bởi máy móc như bàn xoay, máy làm đất hay in họa tiết nhằm giảm sức lao động và tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, phần lớn quy trình chế tác, từ vuốt tay, tạo hình đến nung bằng củi, vẫn được giữ theo phương thức thủ công truyền thống. Đặc biệt, nhiều nghệ nhân trẻ lựa chọn theo đuổi cách làm thủ công hoàn toàn để bảo toàn những giá trị nguyên bản của gốm Phù Lãng.

Hiện nay, gốm Phù Lãng đang từng bước chuyển hướng sang các dòng sản phẩm có giá trị thẩm mỹ và tính ứng dụng cao hơn, phù hợp với đời sống hiện đại và có khả năng sưu tầm. Tại Gốm Huân, sự chuyển mình ấy được thể hiện rõ hơn qua cách người trẻ tiếp cận nghề truyền thống. Thay vì sản xuất đại trà, xưởng tập trung vào các dòng sản phẩm thủ công mang tính kể chuyện, lấy cảm hứng từ thiên nhiên, văn hóa bản địa và đời sống Việt. Bên cạnh đó anh cũng cho rằng, người làm nghề cần chuyển từ “đặt gì làm nấy” sang chủ động sáng tạo những sản phẩm mang dấu ấn và giá trị thẩm mỹ riêng để nâng cao sức cạnh tranh cho gốm làng nghề.

Với anh Huân, làm gốm thủ công cũng là làm nghệ thuật, bởi giá trị của một sản phẩm không chỉ nằm ở công năng hay hình thức, mà còn ở khả năng tạo ra cảm xúc cho người sử dụng. Theo anh, một sản phẩm gốm không dừng lại ở việc “cầm, ngắm và thấy đẹp”, mà còn phải mang đến cảm giác dễ dùng, “lành” về chất liệu và sâu hơn là tạo được sự kết nối cảm xúc với người dùng.

Dưới góc nhìn của những người thợ lành nghề, mỗi sản phẩm gốm còn kể lại câu chuyện của chính quá trình chế tác từ sự tỉ mỉ, tâm huyết cho đến những dấu vết kỹ thuật được lưu lại trên bề mặt sản phẩm. “Không phải cứ thủ công là đẹp, nhưng trong thủ công có tinh thần, có thái độ, có đam mê và kỹ thuật”, anh chia sẻ.

Tuy nhiên, theo anh, để một sản phẩm thực sự được thị trường đón nhận, yếu tố thẩm mỹ cá nhân thôi là chưa đủ. Sản phẩm còn cần phù hợp với gu thẩm mỹ chung và mang theo một câu chuyện đủ sức tạo sự đồng cảm với người dùng. Chính những yếu tố đó góp phần tạo nên giá trị độc bản, giúp một số sản phẩm vượt ra ngoài giá trị sử dụng thông thường để trở thành đồ sưu tầm, thậm chí mang ý nghĩa như những tác phẩm nghệ thuật.

Mỗi sản phẩm gốm không chỉ là kết quả của quá trình lao động mà còn là cách người nghệ nhân để lại dấu ấn của mình trong dòng chảy thời gian. Từ góc nhìn ấy, giá trị của một sản phẩm không chỉ nằm ở hiện tại mà còn ở khả năng được lưu giữ trong tương lai.

Không chỉ riêng Gốm Huân, hiện nay tại làng gốm Phù Lãng vẫn còn nhiều người trẻ bền bỉ theo đuổi nghề, mỗi người lựa chọn cho mình một hướng đi riêng để thích nghi với thị trường hiện đại. Tuy nhiên, hành trình ấy không hề dễ dàng khi họ phải đối mặt với nhiều thách thức, từ việc hoàn thiện kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm đến tìm đầu ra ổn định cho gốm thủ công.

Dù ngọn lửa Phù Lãng không còn rực cháy như thời kỳ hưng thịnh, nhưng vẫn âm ỉ trong những lò bầu cũ kỹ, trong đôi bàn tay chai sần của người thợ và trong nỗ lực gìn giữ một di sản văn hóa đang tìm cách tiếp tục bước đi giữa đời sống hiện đại. Với người Phù Lãng, giữ nghề không chỉ là giữ kế sinh nhai, mà còn là giữ lại màu đất của quê hương, lưu giữ ký ức của một vùng văn hóa Kinh Bắc đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.