Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải chuyển từ tư duy xử lý bị động sang chủ động phòng ngừa, quản trị quyền và xây dựng nền tảng đồng bộ giữa pháp lý, công nghệ và ý thức xã hội.
Nhiều vi phạm trên môi trường số
Cùng với tốc độ phát triển của xuất bản điện tử và xu hướng chuyển dịch sang môi trường số là gia tăng nhanh chóng của các hành vi vi phạm bản quyền trên không gian mạng.
Trước đây, vi phạm bản quyền chủ yếu diễn ra dưới hình thức in lậu, photocopy thương mại hoặc nối bản trái phép… còn hiện nay hành vi vi phạm đã chuyển mạnh sang môi trường số, mức độ tinh vi hơn nhiều. Chỉ trong thời gian ngắn sau khi phát hành, các xuất bản phẩm điện tử có thể bị scan, chuyển đổi thành file PDF, EPUB, audiobook rồi phát tán qua mạng xã hội, website lậu, ứng dụng đọc sách miễn phí, kho lưu trữ đám mây hoặc các hội nhóm kín trên Telegram, Facebook, Google Drive.
Nhiều doanh nghiệp cho biết, tình trạng nêu trên đang diễn ra với tốc độ quá nhanh. Đáng chú ý, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) cũng bắt đầu bị lợi dụng để “đọc lại” nội dung sách dưới dạng video, livestream hoặc tạo ra các sản phẩm phái sinh từ dữ liệu có bản quyền mà chưa được sự cho phép của chủ thể quyền. Theo các báo cáo chuyên ngành, thiệt hại do vi phạm bản quyền trong lĩnh vực nội dung số tại Việt Nam khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm.
Một trong những khó khăn lớn hiện nay là việc xác định và xử lý vi phạm trên môi trường mạng còn gặp nhiều trở ngại. Cụ thể, các đối tượng vi phạm thường sử dụng nền tảng xuyên biên giới, máy chủ đặt ở nước ngoài, tài khoản ẩn danh hoặc liên tục thay đổi tên miền để né tránh xử lý...
Một thực tế khác được ghi nhận là khoảng cách lớn giữa việc phát hiện vi phạm và khả năng xử lý bằng chứng pháp lý. Nhiều đường link nghi vấn được báo cáo, nhưng chưa đủ căn cứ xác thực để xử lý do dữ liệu phân tán, hợp đồng quyền được lưu trữ riêng lẻ, thiếu cơ chế truy xuất tập trung và chưa có chuẩn dữ liệu dùng chung.
Từ thực tiễn này, nhiều đơn vị cho rằng muốn bảo vệ hiệu quả bản quyền số thì không thể chỉ dừng ở biện pháp xử lý sau vi phạm, mà cần hình thành cơ chế quản trị quyền đồng bộ ngay từ đầu, kết hợp giữa công nghệ, dữ liệu và pháp luật.
Tăng "lá chắn" công nghệ
Trước thực trạng vi phạm ngày càng phức tạp, Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “xử lý sau vi phạm” sang “phòng ngừa chủ động”, lấy công nghệ và phối hợp liên ngành làm trụ cột trong công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Theo Cục Bản quyền tác giả, ba nhóm giải pháp trọng tâm đang được triển khai, bao gồm: Yêu cầu các nền tảng trung gian gỡ bỏ nội dung vi phạm trong thời gian từ 24 đến 72 giờ; xây dựng cơ chế bảo vệ bản quyền trong môi trường AI nhằm ngăn chặn việc khai thác trái phép dữ liệu để huấn luyện mô hình; đồng thời tăng cường xử lý nghiêm các hành vi vi phạm có tổ chức bằng biện pháp hành chính hoặc hình sự.
Từ góc độ doanh nghiệp, nhiều đơn vị cho rằng việc hoàn thiện hành lang pháp lý là yêu cầu cấp thiết. Đại diện Công ty cổ phần Sách Alpha nhận định, cần làm rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian, nhà cung cấp dịch vụ số và đơn vị lưu trữ dữ liệu; bổ sung cơ chế xử lý hành vi phát tán xuất bản phẩm điện tử trái phép; hoàn thiện quy định về chứng cứ điện tử và nghiên cứu cơ chế quản lý việc sử dụng dữ liệu có bản quyền trong huấn luyện AI. Nhiều doanh nghiệp kiến nghị xây dựng cơ chế “thông báo và gỡ bỏ” theo hướng rút ngắn thời gian xử lý, tăng trách nhiệm phối hợp của nền tảng số và cho phép áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm thời đối với website vi phạm nghiêm trọng.
Công ty cổ phần BOOKAS đề xuất Hội Xuất bản Việt Nam nghiên cứu thành lập Trung tâm Bản quyền trong lĩnh vực xuất bản nhằm hỗ trợ xác minh quyền, chuẩn hóa dữ liệu bản quyền, truy xuất nguồn gốc xuất bản phẩm và phối hợp xử lý vi phạm đối với cả sách in và xuất bản phẩm điện tử. Theo đơn vị này, việc hình thành cơ sở dữ liệu quyền tập trung sẽ giúp minh bạch hóa hoạt động khai thác, xác định chủ thể quyền, phạm vi khai thác và thời hạn hiệu lực của từng xuất bản phẩm; đồng thời tạo điều kiện để các nhà xuất bản, đơn vị phát hành và nền tảng số kết nối trên cùng một hạ tầng dữ liệu dùng chung.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu gắn mã định danh hoặc cơ chế truy xuất nguồn gốc cho từng xuất bản phẩm nhằm hỗ trợ xác minh, đối chiếu dữ liệu khi phát hiện vi phạm. Đây được xem là hướng đi phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số và quản trị dữ liệu ngành xuất bản trong dài hạn. Theo đó, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý và các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, YouTube, TikTok, Telegram, Google Play nhằm rút ngắn thời gian gỡ bỏ nội dung vi phạm; đồng thời nghiên cứu xây dựng khung pháp lý riêng đối với xuất bản phẩm điện tử dành cho trẻ em.
Ở góc độ kỹ thuật, các doanh nghiệp xuất bản số đang từng bước đầu tư nhiều giải pháp công nghệ nhằm tăng năng lực tự bảo vệ. Công nghệ DRM (Digital Rights Management) được triển khai để mã hóa nội dung, kiểm soát quyền truy cập, giới hạn số lượng thiết bị sử dụng và ngăn chặn việc tải xuống trái phép. Nhiều đơn vị đã áp dụng watermark định danh nhằm truy vết nguồn phát tán; xây dựng cơ chế quản lý phiên đăng nhập; sử dụng AI và Big Data để quét, phát hiện nội dung vi phạm trên mạng xã hội, website hoặc nền tảng lưu trữ dữ liệu.
Qua thực tiễn vận hành, nhiều doanh nghiệp cho rằng đầu tư công nghệ là yêu cầu bắt buộc, nhưng chi phí lớn và yêu cầu kỹ thuật cao vẫn là thách thức đối với nhiều nhà xuất bản, nhất là các đơn vị quy mô nhỏ. Các chuyên gia nhận định trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, dữ liệu bản quyền, công nghệ quản trị quyền và cơ chế phối hợp liên ngành sẽ trở thành ba yếu tố nền tảng để xây dựng thị trường xuất bản số minh bạch và bền vững hơn.
Cùng với đó, việc nâng cao nhận thức xã hội về quyền sở hữu trí tuệ cũng được xem là giải pháp lâu dài. Xây dựng thói quen sử dụng xuất bản phẩm có bản quyền, tôn trọng quyền tác giả và hình thành văn hóa tiêu dùng số lành mạnh sẽ góp phần tạo môi trường phát triển bền vững cho ngành xuất bản trong tương lai.
