Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới và đòi hỏi phân bổ nguồn lực công bằng, hợp lý hơn giữa các vùng miền, việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện cơ chế phân chia sắc thuế này được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết.
Khắc phục những bất cập từ thực tiễn
Theo Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13, thuế GTGT từ hàng hóa nhập khẩu thuộc NSTW hưởng 100%; thuế GTGT từ hàng hóa, dịch vụ sản xuất trong nước là khoản thu phân chia giữa NSTW và NSĐP theo tỷ lệ do Quốc hội quyết định, ổn định trong từng thời kỳ ngân sách.
Cơ chế này cùng với việc điều tiết các sắc thuế khác như thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường, thuế thu nhập cá nhân đã tạo điều kiện để nhiều địa phương từng bước nâng cao khả năng tự cân đối. Đến năm 2025, có 6/34 địa phương sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh tự bảo đảm được cân đối ngân sách.
Việc NSTW hưởng 100% thuế GTGT hàng nhập khẩu cũng giúp bảo đảm nguồn thực hiện hoàn thuế. Giai đoạn 2021–2025, số hoàn thuế GTGT chiếm khoảng 25,7% tổng thu thuế GTGT; bình quân mỗi năm NSTW chi khoảng 160 nghìn tỷ đồng cho hoàn thuế.
Tuy nhiên, theo Bộ Tài chính, thuế GTGT từ sản xuất, dịch vụ trong nước là khoản thu lớn của ngân sách nhà nước, năm 2024 đạt khoảng 316 nghìn tỷ đồng (chiếm 14,4% tổng thu), năm 2025 ước khoảng 404 nghìn tỷ đồng (chiếm 14,3%). Dù là khoản thu phân chia, song trước khi sắp xếp đơn vị hành chính chỉ có 18/63 địa phương và sau sắp xếp là 6/34 địa phương có điều tiết về NSTW; các địa phương còn lại hưởng toàn bộ số thu, trong khi NSTW vẫn đảm nhiệm toàn bộ chi hoàn thuế.
Đáng chú ý, việc phân chia thuế GTGT theo nơi sản xuất chưa phản ánh đúng bản chất của sắc thuế gián thu này – loại thuế do người tiêu dùng cuối cùng chịu. Cơ chế thu và kê khai tại nơi doanh nghiệp đặt trụ sở khiến nguồn thu tập trung chủ yếu ở các trung tâm kinh tế lớn như TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng, Đồng Nai…, trong khi nhiều tỉnh miền núi, Tây Nguyên - nơi điều kiện kinh tế xã hội còn khó khăn có nguồn thu GTGT hạn chế dù người dân vẫn tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ từ các địa phương khác.
Theo đánh giá của Bộ Tài chính, nếu tiếp tục duy trì phương thức phân chia hiện hành, nguồn thu sẽ ngày càng tập trung về các trung tâm sản xuất, gia tăng chênh lệch phát triển giữa các vùng và chưa bảo đảm tính hợp lý của sắc thuế đánh vào tiêu dùng.
Chuyển đổi phương thức phân chia theo luật mới
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy phần lớn các quốc gia tập trung thu thuế GTGT về trung ương, sau đó phân bổ lại cho địa phương theo các tiêu chí như dân số, mức tiêu dùng hoặc GDP, trên cơ sở số thu ròng sau hoàn thuế.
Tại Việt Nam, thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về đổi mới cơ chế phân cấp quản lý, phân bổ ngân sách, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 93-KL/TW; Quốc hội thông qua Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15.
Khoản 2 Điều 36 của luật này quy định: thuế GTGT (không bao gồm số được hoàn theo quy định của Luật Thuế GTGT) được phân chia theo tỷ lệ NSTW hưởng 70%, NSĐP hưởng 30%. Việc phân chia cụ thể cho từng địa phương do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định trên cơ sở nguyên tắc, tiêu chí trong từng giai đoạn. Đây là thay đổi căn bản, chuyển từ cách phân chia gắn với nơi sản xuất sang cơ chế phân bổ theo tiêu chí thống nhất trên phạm vi cả nước.
Để triển khai quy định mới, Bộ Tài chính đã xây dựng dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về nguyên tắc, tiêu chí phân chia 30% số thu thuế GTGT thuộc NSĐP. Số thu dùng để phân chia là số thu ròng sau hoàn thuế, không bao gồm thu từ hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí; thu từ nhà cung cấp nước ngoài; thu từ hoạt động xổ số.
Dự thảo gồm 7 điều, quy định rõ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân chia, tổ chức thực hiện, hiệu lực và cơ chế giám sát. Việc ban hành nhằm tạo cơ sở pháp lý cho công tác lập và chấp hành dự toán ngân sách từ năm 2027.
Theo định hướng xây dựng, cơ chế mới kế thừa những mặt tích cực của phương thức hiện hành, đồng thời khắc phục bất cập, bảo đảm phản ánh đúng bản chất thuế GTGT là khoản thu đánh vào tiêu dùng cuối cùng. Việc phân bổ cũng tính đến khả năng tự cân đối của địa phương, hỗ trợ vùng khó khăn, vùng kinh tế trọng điểm và các cực tăng trưởng.
Hoàn thiện cơ chế phân chia thuế GTGT vì vậy không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật ngân sách mà còn là bước đi quan trọng trong tiến trình hoàn thiện thể chế tài chính – ngân sách quốc gia theo hướng an toàn, bền vững; bảo đảm vai trò chủ đạo của NSTW, đồng thời thúc đẩy phát triển cân bằng, hài hòa giữa các vùng, miền trong giai đoạn mới.
