Trong 5 năm tới, Trung Quốc đặt mục tiêu nâng cấp nền công nghiệp hiện có, củng cố năng lực tự chủ công nghệ và ươm mầm các lĩnh vực giúp tăng tốc vị thế của quốc gia. Các trọng tâm này trải dài từ trí tuệ nhân tạo (AI), robot đến hàng không vũ trụ và điện toán lượng tử.
“Đây là lần đầu tiên Trung Quốc thể hiện rõ mục tiêu dẫn đầu trong hàng loạt lĩnh vực công nghệ lõi. Trước đây, trọng tâm của họ chủ yếu là bắt kịp các nước phương Tây”, ông Dan Wang, Giám đốc phụ trách khu vực Trung Quốc tại công ty tư vấn Eurasia Group, nhận định.
Chi tiết về chiến lược định hình tương lai của Chủ tịch Tập Cận Bình đã được cơ quan lập pháp Trung Quốc chính thức thông qua hôm 5/3 tại Bắc Kinh. Bản tài liệu chính sách này, được biết đến với tên gọi "Dự thảo Cương yếu Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 phát triển kinh tế - xã hội", đã được các nhà lãnh đạo cấp cao thảo luận kỹ lưỡng trong nhiều tháng và đóng vai trò như "kim chỉ nam" cho lộ trình phát triển của nước này trong nửa thập kỷ tới.
“Cần nỗ lực đạt được những bước tiến mới trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo nguyên bản, làm chủ các công nghệ cốt lõi trọng yếu và giữ vị trí chiến lược trong lĩnh vực khoa học - công nghệ”, ông Tập nhấn mạnh với các quan chức địa phương trong một cuộc họp bàn thảo về dự thảo quy hoạch mới hồi tuần trước.
Khi nền kinh tế đang đối diện với những bài toán mang tính cơ cấu, bao gồm sự trầm lắng của thị trường bất động sản và sức mua chưa phục hồi mạnh mẽ, lãnh đạo Trung Quốc đang tập trung nguồn lực vào việc củng cố lĩnh vực công nghệ. Đây là bước đi chủ động, hướng đến các công nghệ mới nổi nhằm tạo động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới trong những thập kỷ tiếp theo. Tuần trước, Trung Quốc cũng đã công bố mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức thận trọng nhất từ trước đến nay.
Văn kiện chính sách này nêu rõ: “Đối mặt với bối cảnh quốc tế nhiều thay đổi cùng hàng loạt thách thức mới, chúng ta phải tập trung làm tốt công việc của chính mình… củng cố và phát huy những thế mạnh, tháo gỡ các rào cản và khắc phục triệt để những điểm cần hoàn thiện”.
Dù Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến sẽ đón tiếp Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Bắc Kinh vào cuối tháng này để thảo luận về việc duy trì ổn định thương mại và thu hẹp bất đồng, các chuyên gia đánh giá rằng mối quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn sẽ xoay quanh trục cạnh tranh trong 5 năm tới.
Ông Dan Wang dự báo: “Sự hợp tác có thể giảm bớt trên nhiều phương diện, từ giới học thuật cho đến các ngành công nghiệp. Cả hai bên đều đang có xu hướng giảm sự phụ thuộc vào đối phương, do đó, quá trình phân tách này đang diễn ra từ cả hai phía”. Ông cũng lưu ý rằng các khác biệt song phương hoàn toàn có thể nổi lên trở lại sau một khoảng thời gian ổn định tạm thời.
Giữa một thế giới nhiều biến số, Trung Quốc đang định vị mình như một “điểm tựa ổn định cho nền kinh tế toàn cầu”, theo lời ông Henry Huiyao Wang, Chủ tịch Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa (CCG) có trụ sở tại Bắc Kinh.
“Trung Quốc mà Mỹ đang hợp tác và cạnh tranh ngày nay là một quốc gia có tính tổ chức cao, vẫn được thúc đẩy bởi sức sống và động lực tăng trưởng, đồng thời tiến lên phía trước với sự kiên định chiến lược thông qua các quy hoạch 5 năm liên tiếp”, vị chuyên gia từng là cố vấn cho Quốc vụ viện Trung Quốc đánh giá.
Tầm nhìn dài hạn và tối ưu hóa nguồn lực
Mô hình phát triển hiện tại đang giúp Trung Quốc nhanh chóng thu hẹp khoảng cách về chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) so với Mỹ.
Bắc Kinh đã cam kết tăng 10% ngân sách hàng năm cho khoa học và công nghệ, mức tăng xấp xỉ tốc độ của hai năm qua. Quy hoạch cũng đặt mục tiêu mở rộng đầu tư R&D hàng năm thêm ít nhất 7%.
Một báo cáo khác của chính phủ nước này được công bố tuần trước khẳng định: “Trung Quốc hiện đang ở nhóm dẫn đầu thế giới về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, y sinh học, robot và công nghệ lượng tử, đồng thời những bước tiến mới đã được tạo ra trong quá trình tự chủ nghiên cứu và phát triển vi mạch (chip)”.
Đáng chú ý, thuật ngữ “trí tuệ nhân tạo” xuất hiện hơn 50 lần trong bản quy hoạch. Đây chính là lĩnh vực mà Trung Quốc đã khẳng định được năng lực của mình khi phát triển mạnh mẽ các mô hình ngôn ngữ lớn mã nguồn mở và thu hút được nguồn vốn lớn trên thị trường.
Vượt ra ngoài các công cụ đàm thoại thông thường, định hướng của Bắc Kinh đang mở rộng từ robot tích hợp AI đến “AI tự chủ” (agentic AI), những hệ thống có khả năng tự xử lý các tác vụ phức tạp. Quy hoạch cũng cam kết xây dựng các trung tâm dữ liệu quy mô lớn để đáp ứng nhu cầu về năng lực điện toán AI tiên tiến. Các cơ quan quản lý cho biết, những sáng kiến này hướng tới mục tiêu đưa quy mô ngành công nghiệp AI của nước này đạt giá trị hơn 10 nghìn tỷ NDT(tương đương khoảng 1,45 nghìn tỷ USD) vào cuối năm 2030.
Chủ động vượt qua các giới hạn công nghệ
Quyết định tập trung vào sự tự lực của Bắc Kinh cho thấy tính cấp thiết của việc giảm bớt sự phụ thuộc vào công nghệ phương Tây. Dù đánh giá cao những tiến bộ của công nghệ nội địa, bản quy hoạch vẫn đề xuất các "biện pháp đặc biệt" để đạt được "những bước tiến mang tính quyết định" trong các lĩnh vực cốt lõi, đặc biệt là chip tiên tiến.
Các chính sách kiểm soát xuất khẩu do Tổng thống Mỹ Donald Trump áp đặt trong nhiệm kỳ đầu tiên, và sau đó được chính quyền Tổng thống Joe Biden tiếp tục duy trì, đã tạo ra áp lực nhất định đối với lĩnh vực bán dẫn và các ngành công nghiệp liên quan của Trung Quốc, bao gồm cả quá trình phát triển các mô hình AI tối tân.
Bà Kendra Schaefer, đối tác chuyên về chính sách công nghệ tại công ty tư vấn Trivium China, đánh giá rằng Bắc Kinh coi việc "vượt qua các giới hạn công nghệ từ Mỹ là một nhu cầu chiến lược trọng điểm" trong lĩnh vực chip AI. Dù vậy, giới phân tích cho rằng nước này có cái nhìn thực tế về việc phát triển một sản phẩm bán dẫn sánh ngang với các doanh nghiệp đầu ngành của Mỹ như Nvidia trong 5 năm tới sẽ cần thêm thời gian.
Thay vào đó, Bắc Kinh đang chuyển sự chú ý sang “các khâu trong chuỗi cung ứng bán dẫn hoặc các công nghệ bán dẫn tương lai đang trong giai đoạn phát triển” nhằm xây dựng lợi thế sớm ở những mảng này, bà Schaefer phân tích.
Một bài bình luận trên Tân Hoa Xã đã chỉ rõ định hướng của Bắc Kinh: “Hành trình vươn tới sự tự chủ công nghệ của Trung Quốc vượt xa việc giải quyết những khó khăn hiện tại, bởi đây không đơn thuần là một quá trình theo đuổi”.
Việc hướng trọng tâm vào nội lực cũng phản ánh sát sao thực tế kinh tế hiện tại. Trong nhiều thập kỷ, quốc gia này đã dựa vào vai trò "công xưởng của thế giới" và xuất khẩu để thúc đẩy tăng trưởng, mặc dù thặng dư thương mại lớn nhưng đã kéo theo những phản hồi đa chiều từ các đối tác quốc tế. Cùng lúc đó, nền kinh tế nội địa đang từng bước giải quyết bài toán thị trường bất động sản trầm lắng, nhu cầu tiêu dùng và tối ưu hóa năng lực sản xuất công nghiệp.
Ông Lynn Song, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực Đại Trung Hoa tại Ngân hàng ING (Hà Lan), nhận định rằng sự tập trung mạnh mẽ vào thị trường nội địa trong bản quy hoạch cho thấy Bắc Kinh đã nắm bắt rõ sự thay đổi trong cấu trúc thương mại, lẫn những rủi ro khách quan bên ngoài.
Bản quy hoạch “có thể được xem là cách Trung Quốc đảm bảo rằng các nền tảng cho sự tăng trưởng của mình có thể được chủ động kiểm soát từ bên trong, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào việc duy trì một môi trường bên ngoài thuận lợi”, vị chuyên gia đúc kết.
