An toàn thực phẩm: Thách thức từ trang trại đến bàn ăn

Mỗi vụ việc liên quan đến thực phẩm không bảo đảm chất lượng bị phát hiện đều đặt ra câu hỏi về hiệu quả kiểm soát trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Từ sản xuất nguyên liệu, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến phân phối, bất kỳ mắt xích nào thiếu sự giám sát chặt chẽ đều có thể làm gia tăng nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Cuộc khủng hoảng không biên giới

Theo báo cáo “Estimating the Burden of Foodborne Diseases” (pv: Báo cáo Ước tính gánh nặng bệnh tật do thực phẩm gây ra) do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố năm 2026, mỗi năm ước tính có khoảng 866 triệu người trên thế giới mắc các bệnh liên quan đến thực phẩm không an toàn, tương đương gần 1/9 dân số toàn cầu, dẫn đến 1,52 triệu ca tử vong. Gánh nặng của các bệnh truyền qua thực phẩm bẩn ảnh hưởng đến một số nhóm nhất định, trong đó trẻ em dưới 5 tuổi, chiếm gần 30% số ca tử vong.

Thực phẩm không an toàn gây thiệt hại đáng kể đối với nền kinh tế quốc gia . Theo báo cáo “The Safe Food Imperative” (pv: An toàn thực phẩm: Một yêu cầu cấp thiết) của Ngân hàng Thế giới (World Bank) năm 2019, các nước có thu nhập thấp và trung bình thiệt hại khoảng 110 tỷ USD mỗi năm do chi phí y tế và suy giảm năng suất lao động liên quan đến các bệnh truyền qua thực phẩm.

Báo chí cũng đưa tin về vụ việc khoảng 200 học sinh tại Indonesia nghi ngờ bị ngộ độc thức ăn do Chương trình Bữa ăn dinh dưỡng miễn phí (MBG) hôm 18/4/2026. Tương tự, tại Việt Nam, vào tháng 5/2026, một vụ nghi ngộ độc bánh mì tại tỉnh Gia Lai đã khiến 75 người nhập viện với các triệu chứng đau bụng, nôn ói và tiêu chảy. Cũng trong tháng này, tại một cơ sở giáo dục ở tỉnh Đồng Tháp, đã có 27 học sinh phải nhập viện sau khi ăn bán trú tại trường học.

Bà Shenaaz El-Halabi, Đại diện WHO tại Nam Phi.

Trong bối cảnh toàn cầu đáng lo ngại này, đảm bảo an toàn thực phẩm đang được xem là một trong những điều kiện tiên quyết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy phát triển bền vững. Nhân Ngày An toàn Thực phẩm Thế giới 2026, đại diện WHO tại Nam Phi, bà Shenaaz El-Halabi nhấn mạnh: “An toàn thực phẩm là nền tảng của y tế công cộng. Khi thực phẩm an toàn, các gia đình được bảo vệ, trẻ em có điều kiện phát triển và học tập, cộng đồng có thể phát triển thịnh vượng.”

Bài toán hậu kiểm và xử lý vi phạm

Mỗi lô thực phẩm bẩn bị phát hiện đều đặt ra một câu hỏi: vì sao những sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe vẫn xuất hiện tràn lan trên thị trường? Tình trạng này không xuất phát từ một mắt xích đơn lẻ mà xuất hiện trong toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm từ khâu sản xuất nguyên liệu, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến phân phối ra thị trường.

Theo phản ánh của báo Tiền Phong, công tác hậu kiểm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm vẫn gặp không ít khó khăn. Các cuộc thanh tra đột xuất phải tuân thủ quy trình chặt chẽ, trong khi hoạt động kiểm tra theo kế hoạch cần trải qua nhiều khâu phê duyệt. Điều này khiến quá trình kiểm tra trong một số trường hợp kéo dài hơn, ảnh hưởng đến khả năng phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm. Đáng chú ý, việc quản lý các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ vẫn là thách thức đối với nhiều địa phương do số lượng cơ sở lớn và thường xuyên biến động.

Bên cạnh đó, báo Thanh tra chỉ ra: mặc dù mức xử phạt hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm đã được nâng lên trong những năm gần đây, song ở một số trường hợp, mức phạt vẫn chưa tương xứng với lợi ích kinh tế mà hành vi vi phạm có thể mang lại. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế xử lý nhằm nâng cao tính răn đe và phòng ngừa vi phạm.

Trong khi đó, theo thông tin từ Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), công tác kiểm tra, giám sát an toàn thực phẩm thời gian qua đã được tăng cường đáng kể. Năm 2025, ngành y tế kiểm tra 334.764 cơ sở, phát hiện 20.791 cơ sở vi phạm và xử lý 6.057 cơ sở; tổng số tiền xử phạt đạt hơn 33,83 tỷ đồng. So với năm trước, số cơ sở bị xử lý giảm nhưng tổng mức xử phạt tăng, cho thấy các biện pháp chế tài đang được áp dụng nghiêm khắc hơn. Tuy vậy, số vụ ngộ độc thực phẩm trong quý I/2026 vẫn gia tăng so với cùng kỳ năm trước, cho thấy yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả giám sát và phòng ngừa nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Thắt chặt kiểm tra từng khâu đến quản lý toàn chuỗi

Tại nhiều quốc gia trên thế giới như Nhật Bản, Anh Quốc, Hàn Quốc..., việc kiểm soát thực phẩm nhập cảnh được thực hiện nghiêm ngặt nhằm ngăn ngừa nguy cơ dịch bệnh và thực phẩm không bảo đảm an toàn xâm nhập thị trường nội địa. Các biện pháp kiểm dịch được áp dụng đồng bộ tại cửa khẩu, sân bay và các tuyến vận chuyển quốc tế.

Ở Liên minh châu Âu (EU), Hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF) được xem là một trong những công cụ quản lý rủi ro thực phẩm hiệu quả hiện nay. Thông qua cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các quốc gia thành viên, hệ thống cho phép phát hiện sớm và xử lý nhanh các lô hàng không bảo đảm an toàn trước khi lưu thông trên thị trường.

Trước tình hình đó, Việt Nam cũng đang tiếp cận xu hướng quản lý hiện đại thông qua các hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn VietGAP và tăng cường thanh tra, hậu kiểm. Mới đây, vào tháng 5/2026, Bộ Y tế đã trình Bộ Chính trị Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Theo nội dung đề án được công bố trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, mô hình mới định hướng kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm, từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng.

Định hướng này cũng được TS. Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), nhấn mạnh khi góp ý cho dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đầu năm 2026. Theo ông, mô hình quản lý mới cần chuyển từ kiểm soát dàn trải sang quản lý dựa trên mức độ nguy cơ, tập trung vào các nhóm thực phẩm có rủi ro cao. Dự thảo luật cũng đề xuất tăng cường kiểm soát thực phẩm chế biến sẵn và thực phẩm nhập khẩu dựa trên mức độ rủi ro của sản phẩm cũng như lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp. Đây được xem là bước chuyển quan trọng giúp Việt Nam tiệm cận các mô hình quản lý an toàn thực phẩm hiện đại đang được áp dụng tại nhiều quốc gia.

Trước xu hướng quản lý hiện đại dựa trên đánh giá nguy cơ và kiểm soát toàn chuỗi cung ứng, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống quản lý an toàn thực phẩm theo hướng đồng bộ và minh bạch hơn. Tuy nhiên, bên cạnh vai trò của cơ quan quản lý và doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng là một mắt xích quan trọng trong quá trình giám sát thị trường.

Người tiêu dùng nên có ý thức cảnh giác hơn trong việc lựa chọn thực phẩm, Ảnh: Hội bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam

Khi phát hiện sản phẩm có dấu hiệu không bảo đảm chất lượng, người dân có thể phản ánh tới cơ quan chức năng thông qua các kênh tiếp nhận thông tin, đường dây nóng bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 1800 6838 hoặc gửi kiến nghị, phản ánh trên ứng dụng VNeID.

Để giảm thiểu các nguy cơ từ thực phẩm không an toàn, cần sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Chỉ khi mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng được kiểm soát hiệu quả, quyền được sử dụng thực phẩm an toàn của người dân mới thực sự được bảo đảm.