Ngay sau khi Công an tỉnh Thanh Hóa triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia do người nước ngoài điều hành với 141 chuyến vận chuyển, đưa hơn 28.000 viên kim cương từ Hồng Kông về Việt Nam tiêu thụ, thu lợi khoảng 280 tỷ đồng, nhiều cửa hàng kim cương lớn tại TP.HCM, Cần Thơ đồng loạt tạm ngừng kinh doanh, tạm đóng cửa như PJA Diamond & Jewelry, Cao Hùng Diamond (tạm ngừng thu đổi), Cashion (tạm dừng kinh doanh để tái cấu trúc), Ngọc Tâm, Kim Lý, Ngọc Châu Âu, Kimberly Diamond, Hoàng Thứ Jewelry,…
Các động thái này diễn ra trong bối cảnh thị trường kim cương biến động mạnh và nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn về thanh khoản, hoặc chịu ảnh hưởng từ các vụ việc pháp lý. Tuy nhiên, việc đóng cửa hay tạm ngừng kinh doanh không đồng nghĩa với việc các chủ cửa hàng kim cương “phủi bỏ” hết trách nhiệm của mình đối với các thỏa thuận với khách hàng và cả hậu quả pháp lý (nếu có).
“Vấn đề pháp lý cốt lõi trong vụ việc này không nằm ở việc doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động hay đóng cửa, mà nằm ở việc các nghĩa vụ đã phát sinh đối với khách hàng có còn phải tiếp tục thực hiện hay không. Về nguyên tắc, câu trả lời là có”, Luật sư Hoàng Trần Ngọc Anh - Đoàn Luật sư TP.Đà Nẵng, mở đầu cuộc nhận định.
 |
Nhiều doanh nghiệp kim cương đóng cửa, tạm ngừng kinh doanh, nhưng điều đó không có nghĩa sẽ được “đóng” toàn bộ trách nhiệm với khách hàng và hậu quả pháp lý. Ảnh minh họa bởi AI |
Doanh nghiệp bán kim cương phải hoàn thành nghĩa vụ với khách hàng
Theo luật sư Ngọc Anh, trước hết, pháp luật hiện hành không đặt ra nghĩa vụ bắt buộc doanh nghiệp kinh doanh kim cương phải mua lại kim cương hoặc sản phẩm đã bán cho khách hàng. Nghĩa vụ này chỉ phát sinh khi doanh nghiệp tự nguyện đưa ra cam kết hoặc được các bên xác lập thông qua hợp đồng, điều kiện giao dịch, phiếu bảo hành, chứng thư hoặc các tài liệu có giá trị pháp lý khác.
Trong thực tiễn, nhiều doanh nghiệp sử dụng chính sách “cam kết thu mua lại”, “bao tiêu”, “mua lại theo tỷ lệ hoặc theo giá thị trường” như một công cụ thúc đẩy giao dịch và tạo niềm tin cho khách hàng. Theo nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, cam kết đó có giá trị ràng buộc và doanh nghiệp có nghĩa vụ thực hiện đúng cam kết của mình.
Theo Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp doanh nghiệp không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nghĩa vụ thu mua lại theo cam kết thì được xác định là vi phạm nghĩa vụ dân sự và phải chịu trách nhiệm dân sự tương ứng theo quy định của pháp luật hoặc theo thỏa thuận giữa các bên, bao gồm tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại và các chế tài dân sự khác nếu có căn cứ áp dụng.
Đáng lưu ý là thời gian gần đây một số doanh nghiệp kinh doanh kim cương tạm ngừng hoạt động hoặc đóng cửa do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có trường hợp gặp khó khăn về tài chính, mất khả năng thanh khoản hoặc đang bị cơ quan có thẩm quyền điều tra đối với các hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Khoản 3 Điều 206 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định rõ, trong thời gian tạm ngừng kinh doanh, doanh nghiệp vẫn phải tiếp tục thanh toán các khoản nợ, hoàn thành việc thực hiện các hợp đồng đã giao kết với khách hàng, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Đồng thời, theo Điều 156 và khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, khó khăn về tài chính, mất khả năng thanh toán không được coi là sự kiện bất khả kháng, nên không phải là căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự.
 |
Cashion - một trong các thương hiệu kim cương đang tạm đóng cửa. Ảnh Fanpage Cashion |
“Nói cách khác, việc doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh hoặc ngừng hoạt độngkhông làm chấm dứt các nghĩa vụ đã phát sinh đối với khách hàng; trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các nghĩa vụ đó thì doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm dân sự theo quy định của pháp luật”, luật sư Ngọc Anh nhấn mạnh.
Luật sư Ngọc Anh cũng đưa ra lời khuyên rằng, để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, khách hàng cần lưu giữ đầy đủ hợp đồng, hóa đơn, chứng từ thanh toán, giấy kiểm định, phiếu bảo hành hoặc bất kỳ văn bản thỏa thuận nào liên quan nội dung giao dịch; đồng thời gửi văn bản yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đúng cam kết. Trường hợp doanh nghiệp không thực hiện, khách hàng có quyền khởi kiện tại Tòa án để bảo vệ quyền lợi của mình. Nếu doanh nghiệp thực hiện thủ tục giải thể hoặc bị yêu cầu mở thủ tục phá sản, khách hàng cũng cần kịp thời thực hiện quyền của chủ nợ theo quy định của Luật Doanh nghiệp và Luật Phá sản.
Doanh nghiệp buôn bán kim cương có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự
Luật sư Ngọc Anh cũng nhấn mạnh, trường hợp quá trình điều tra xác định doanh nghiệp có hành vi cố ý đưa ra thông tin sai sự thật về chất lượng, nguồn gốc hoặc giá trị kim cương nhằm khiến khách hàng tin tưởng để giao dịch, thì bản chất vụ việc sẽ không còn đơn thuần là tranh chấp dân sự.
Khi đó, tùy tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét dấu hiệu của tội Lừa dối khách hàng theo Điều 198 Bộ luật Hình sự hoặc tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự.
Trong trường hợp vụ án được khởi tố hình sự, quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng sẽ được xem xét, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ làm rõ thiệt hại, trách nhiệm bồi thường và nghĩa vụ hoàn trả tài sản hoặc số tiền mà khách hàng đã thanh toán để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại theo quy định của pháp luật.
 |
| Luật sư Hoàng Trần Ngọc Anh - Đoàn Luật sư TP.Đà Nẵng |
Nói thêm về thị trường kim cương, luật sư Ngọc Anh cho rằng qua vụ việc này có thể thấy, khoảng trống của pháp luật hiện nay không nằm ở hoạt động mua bán kim cương, mà nằm ở cơ chế quản lý tính minh bạch của thị trường kim cương và trách nhiệm pháp lý đối với các cam kết do doanh nghiệp tự đưa ra. Theo đó, cần nghiên cứu hoàn thiện pháp luật theo các định hướng sau:
Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế quản lý nguồn gốc và truy xuất xuất xứ của kim cương; quy định thống nhất về hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp, chứng thư kiểm định và trách nhiệm công khai thông tin của doanh nghiệp trong toàn bộ quá trình lưu thông hàng hóa.
Thứ hai, hoàn thiện quy định về hoạt động kiểm định kim cương theo hướng bảo đảm tính độc lập, khách quan và chịu trách nhiệm pháp lý của tổ chức kiểm định; đồng thời ban hành thống nhất các tiêu chuẩn, điều kiện hoạt động và cơ chế quản lý đối với các tổ chức cung cấp dịch vụ kiểm định để tránh xung đột lợi ích giữa hoạt động kiểm định và hoạt động kinh doanh.
Thứ ba, hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với các cam kết thu mua lại do doanh nghiệp tự công bố. Theo đó, cần quy định rõ trách nhiệm công khai nội dung cam kết, điều kiện thực hiện, phương thức xác định giá mua lại và trách nhiệm pháp lý khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng cam kết. Qua đó, bảo đảm mọi cam kết được sử dụng trong hoạt động kinh doanh đều có tính minh bạch, có khả năng thực thi và có cơ chế chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Thứ tư, tăng cường cơ chế hậu kiểm và phối hợp giữa cơ quan hải quan, quản lý thị trường, thuế và cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nhằm kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm về nguồn gốc hàng hóa, hoạt động kiểm định, quảng cáo và việc thực hiện các cam kết với khách hàng.
Sau vụ việc này, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, mà quan trọng hơn là hoàn thiện khung pháp lý đối với hoạt động kinh doanh, kiểm định và các cam kết thương mại trong lĩnh vực kim cương. Chỉ khi đó mới có thể xây dựng một thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ hiệu quả quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng và góp phần ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật.
Luật sư Hoàng Trần Ngọc Anh - Đoàn Luật sư TP.Đà Nẵng
