Cú sập của thị trường kim cương dưới góc nhìn chuyên gia: Bài 1 - Phòng P-Lab vì sao thoải mái lộng hành?!

Vàng bị siết chặt, kim cương bỏ ngỏ

Chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán, thành viên Hội Luật gia Việt Nam phân tích, muốn hiểu vì sao P-Lab có thể “lộng hành” trong thời gian dài, trước hết phải phân biệt hai chế độ quản lý hoàn toàn khác nhau đang tồn tại song song trên thị trường kim hoàn: chế độ quản lý chuyên ngành áp dụng cho vàng và chế độ quản lý thông thường áp dụng cho kim cương, đá quý.

“Vàng được quản lý bằng một nghị định riêng là Nghị định 24/2012/NĐ-CP của Chính phủ, mới được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 232/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/10/2025. Sản xuất vàng miếng, mua bán vàng miếng, sản xuất vàng trang sức đều là ngành nghề kinh doanh có điều kiện, phải được Ngân hàng Nhà nước cấp phép, phải lưu trữ dữ liệu, cung cấp thông tin cho cơ quan quản lý. Trong khi đó, kim cương, một loại tài sản có giá trị từ hàng chục đến hàng trăm triệu đồng mỗi viên, lại được đối xử như hàng hóa thông thường. Không có quy định chuyên ngành về điều kiện kinh doanh, không có cơ chế truy xuất nguồn gốc bắt buộc, không có cơ quan nào chịu trách nhiệm giám sát chất lượng hoạt động giám định đá quý”, ông Đán phân tích.

Ông Đán lưu ý thêm một điểm mà nhiều người hiểu sai: về nguyên tắc, mọi giao dịch mua bán hàng hóa, kể cả kim cương, đều phải xuất hóa đơn theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP về hóa đơn, chứng từ, đã được sửa đổi bởi Nghị định 70/2025/NĐ-CP. Vấn đề không nằm ở chỗ thiếu nghĩa vụ hóa đơn, mà nằm ở chỗ thiếu cơ chế đối chiếu: một viên kim cương bán ra không bắt buộc phải gắn với hồ sơ nhập khẩu hợp pháp nào. Người bán chỉ cần một tờ chứng thư giám định nội địa là đủ để đưa hàng ra thị trường, còn viên đá đó vào Việt Nam bằng con đường nào thì không ai truy được.

Chính khoảng trống đối chiếu này tạo ra dư địa cho buôn lậu. Theo số liệu Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cung cấp cho báo chí, nửa đầu năm 2026 Việt Nam nhập khẩu kim cương chính ngạch khoảng 121,5 triệu USD. Trong khi đó, riêng đường dây vừa bị Công an tỉnh Thanh Hóa triệt phá đã đưa trót lọt khoảng 28.000 viên kim cương vào thị trường với giá trị ước tính 1.500 tỷ đồng, tức xấp xỉ một nửa kim ngạch nhập khẩu chính ngạch của cả nước trong cùng kỳ. “Một nhóm đối tượng mà vận hành được lượng hàng tương đương một nửa kim ngạch chính ngạch quốc gia thì không thể gọi là buôn lậu vặt. Đó là dấu hiệu của một hệ thống phân phối ngầm đã chạy ổn định nhiều năm, và hệ thống đó chỉ chạy được khi có người cấp ‘giấy khai sinh’ hợp pháp cho hàng lậu ở đầu ra”, ông Đán nhận định.

Chứng thư quyết định giá trị, và đó là lý do chứng thư bị mua bán

Theo ông Trần Nguyên Đán, với đá quý, chứng thư giám định gần như quyết định giá trị của viên đá. Trên thị trường quốc tế, kim cương được định giá theo bảng giá Rapaport dựa trên các thông số 4C (trọng lượng, màu sắc, độ sạch, giác cắt) ghi trong chứng thư của các phòng giám định uy tín, đứng đầu là GIA. Hai viên đá nhìn bằng mắt thường không khác nhau nhưng chênh nhau một bậc màu hoặc một bậc độ sạch trên chứng thư thì giá có thể chênh hàng chục phần trăm.

“Khi tờ giấy quyết định giá trị thay cho bản thân viên đá, thì động cơ gian lận sẽ dồn hết vào tờ giấy. Đây là điều thị trường thế giới đã nghiệm ra từ lâu: muốn thao túng giá kim cương, không cần làm giả kim cương, chỉ cần làm sai lệch chứng thư”, ông Đán nói.

Thương hiệu PNJ.

Ông Đán mô tả quy trình “rửa lý lịch” trong vụ P-Lab: các đối tượng mua kim cương chất lượng thấp, bị lỗi thông số hoặc mất giá ở thị trường quốc tế, mài bỏ mã số GIA khắc trên cạnh viên đá để xóa lý lịch gốc, sau đó khắc mã số mới theo hệ thống nội địa và cấp chứng thư với thông số được nâng khống. Một viên đá phế phẩm nhập lậu, qua một tờ giấy, trở thành xa xỉ phẩm giá gấp nhiều lần. “Cần nói rõ đây không phải là giám định sai do yếu kém nghiệp vụ. Mài mã số cũ, khắc mã số mới, nâng thông số một cách hệ thống là hành vi có tổ chức, có chủ đích. Luật Thương mại 2005 đã lường trước sự khác biệt này tại Điều 266: giám định sai do lỗi vô ý thì trả tiền phạt cho khách hàng, nhưng giám định sai do lỗi cố ý thì phải bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh. Còn khi hành vi cố ý đó gắn với đường dây buôn lậu thì không dừng ở trách nhiệm dân sự nữa”, ông Đán phân tích.

Về gốc rễ, ông Đán cho rằng vụ việc bộc lộ một xung đột lợi ích mang tính cấu trúc: phòng giám định nằm trong cùng hệ sinh thái với bên bán hàng. “Giám định chỉ có giá trị khi độc lập với người có lợi ích từ kết quả giám định. Một phòng lab sống bằng doanh thu từ chính thị trường mà nó cấp giấy, lại mang thương hiệu của một nhà bán lẻ trang sức, thì áp lực thương mại sớm muộn cũng thắng chuẩn mực nghiệp vụ nếu không có cơ chế kiểm soát từ bên ngoài. Vấn đề vì vậy không nằm ở đạo đức của vài cá nhân bị bắt, mà nằm ở chỗ chúng ta cho phép một mô hình xung đột lợi ích như vậy vận hành nhiều năm mà không ai giám sát”, ông nói.

Thế giới đã trả giá cho bài học này trước Việt Nam

Ông Trần Nguyên Đán dẫn ra ba trường hợp quốc tế cho thấy gian lận chứng thư không phải chuyện riêng của Việt Nam, và quan trọng hơn là cách thị trường thế giới xử lý.

Trường hợp thứ nhất là chính GIA. Năm 2005, GIA phải sa thải một loạt nhân viên phòng giám định tại Mỹ sau khi điều tra nội bộ phát hiện tình trạng nhận tiền để nâng cấp thông số kim cương cho một số khách hàng lớn, vụ việc vỡ lở từ một đơn kiện liên quan đến viên kim cương bán cho khách hàng hoàng gia Trung Đông. Sau bê bối, GIA cấm tuyệt đối nhân viên nhận quà biếu, tách bộ phận nhận mẫu khỏi bộ phận giám định để giám định viên không biết viên đá thuộc về khách hàng nào, và xây dựng hệ thống Report Check cho phép bất kỳ ai tra cứu trực tuyến nội dung chứng thư theo mã số khắc trên viên đá. Bài học ở đây là ngay cả tổ chức giám định uy tín nhất thế giới cũng có thể bị mua chuộc, nên uy tín phải được bảo vệ bằng quy trình và sự minh bạch, không phải bằng niềm tin vào thương hiệu.

Trường hợp thứ hai là EGL International. Khoảng năm 2014, thị trường Mỹ phát hiện chứng thư của tổ chức này nâng thông số phổ biến so với chuẩn GIA, khiến người tiêu dùng trả giá cao cho những viên đá thực chất thấp cấp hơn. Phản ứng của thị trường rất dứt khoát: RapNet, sàn giao dịch kim cương lớn nhất thế giới thuộc hệ thống Rapaport, loại toàn bộ chứng thư EGL International khỏi sàn. Mất quyền niêm yết đồng nghĩa mất thị trường. Bài học là bên cạnh chế tài nhà nước, thị trường có thể tự trừng phạt phòng giám định gian lận, với điều kiện thông tin phải minh bạch để các bên trung gian biết mà loại trừ.

Trường hợp thứ ba là Quy trình Kimberley mà Việt Nam là thành viên. Từ năm 2003, kim cương thô giao dịch giữa các nước thành viên phải đi kèm giấy chứng nhận xuất xứ Kimberley, ban đầu để chặn “kim cương máu” tài trợ xung đột vũ trang. Cơ chế này cho thấy việc gắn mỗi lô kim cương với một bộ hồ sơ xuất xứ xuyên biên giới là hoàn toàn khả thi về kỹ thuật. Vấn đề của Việt Nam là chuỗi kiểm soát dừng lại ở kim cương thô nhập chính ngạch, còn kim cương đã cắt mài đi đường xách tay thì gần như không có hàng rào nào.

Kỳ tới: Cơ quan chức năng ở đâu?!