Để hàng chục ngàn viên kim cương nhập lậu về Việt Nam và bán công khai ra thị trường không phải bởi sự tinh vi mà có sự thiếu kiểm soát của cơ quan chức năng. Kim cương là loại hàng hóa đặc biệt, giá trị lớn, có kích thước nhỏ và rất dễ cất giấu. Quy trình giám sát từ cửa khẩu quốc tế cho đến khi được tung ra thị trường đã xuất hiện nhiều “kẽ hở”. Cơ quan chức năng gần như “không quan tâm” đến mặt hàng xa xỉ phẩm này.
Trách nhiệm ở đâu?
Tiến sĩ Kinh tế - Lê Bá Chí Nhân nhận xét, Hải quan và an ninh cửa khẩu vốn là cơ quan “gác cửa” đối với các mặt hàng nhập lậu. Xuyên suốt trong thời gian dài, khoảng 28.000 viên kim cương đã có thể “chui lọt” qua các máy móc soi chiếu chuyên dụng và hiện đại. Không thể lý giải, các đối tượng buôn lậu đã quá tinh vi khi giấu kim cương trong hành xách, valy hay những túi đồ để đưa về Việt Nam.
Ông Nhân lập luận, về đến Việt Nam, kim cương được mua bán công khai trên thị trường ở các cửa hàng trang sức. Quản lý thị trường lẽ nào không biết và không thấy? Một mặt hàng nhập lậu không thể có hóa đơn, chứng từ để chứng minh nguồn gốc. Ở Việt Nam, những túi ve sầu sấy khô đang được vận chuyển cũng được Quản lý thị trường quản lý chặt chẽ về nguồn gốc. Chỉ riêng mặt hàng kim cương thì lại không được quản lý.
Kế đến, công tác quản lý chất lượng của Bộ Khoa học và Công nghệ mà trực tiếp là Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường chất lượng ở đâu khi P-Lab hoạt động trong thời gian dài nhưng không được giám sát? Công ty Giám định PNJ (P-Lab) có thể tự ý mài bỏ mã số cạnh để khắc đè lên mã số mới và cấp chứng thư nội địa làm sai lệch đến hàng chục ngàn viên kim cương nhưng vẫn không bị giám sát, hậu kiểm. Vấn đề đặt ra, Việt Nam đang thiếu một Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) cho hoạt động giám định đá quý. Đây cũng là thiếu sót để cho các đơn vị kiểm định như P-Lab tự do “lộng hành” trong thời gian qua. Các đối tượng mua bán kim cương đã tự cho mình luật riêng trong giao dịch trao đổi, mua bán.
Trong kinh tế học thể chế, hiện tượng này thường được gọi là Governance Failure –quản trị chưa hiệu quả. Đây không phải là thất bại của một cơ quan riêng lẻ mà là sự thiếu đồng bộ của cả hệ thống. Mỗi khâu đều thực hiện đúng chức năng của mình nhưng lại không có một cơ chế tích hợp để tạo thành chuỗi kiểm soát hoàn chỉnh. Khi đó, hàng hóa có thể vượt qua từng lớp quản lý riêng lẻ mà không bị phát hiện vì không có đơn vị nào nắm được toàn bộ hành trình của sản phẩm từ cửa khẩu đến tay người tiêu dùng.
P-Lab gần như “một mình một chợ” để có thể “vừa đá bóng, vừa thổi còi” hoạt động trong lĩnh vực kiểm định chất lượng kim cương. P-Lab được biết đến như một tổ chức kiểm định độc lập nhưng thực chất là công ty con nằm trong hệ sinh thái của tập đoàn PNJ, là một nhà bán lẻ trang sức hàng đầu của Việt Nam. P-Lab không thể cho ra kết quả kiểm định một cách “độc lập” khi cộng sinh với chính hệ thống chuỗi bán lẻ của tập đoàn PNJ. Do đó, tính khách quan của việc kiểm tra chất lượng đá quý sẽ thiếu trung thực khi cho ra kết quả kiểm định.
Tiến sĩ Lê Bá Chí Nhân cho rằng, vụ việc P-Lab cần được xem là cơ hội để Việt Nam nhìn lại toàn bộ mô hình quản trị thị trường đá quý. Trọng tâm không nên chỉ dừng ở việc xác định đúng – sai của một doanh nghiệp, mà cần trả lời câu hỏi lớn hơn: liệu hệ thống quản trị hiện nay đã đủ khả năng kiểm soát một thị trường có giá trị hàng chục nghìn tỷ đồng hay chưa? Nếu câu trả lời vẫn còn nhiều khoảng trống, thì cải cách thể chế mới là lời giải căn cơ và bền vững nhất, thay vì chỉ xử lý từng vụ việc phát sinh sau khi hậu quả đã xảy ra.
Cần siết chặt giao dịch trên thị trường đá quý
Trong những năm trở lại đây, cơ quan quản lý tập trung quá nhiều vào thị trường vàng theo tinh thần của Nghị định 24/2024/NĐ-CP đã khiến thị trường đá quý bị quên lãng. Vàng miếng bị kiểm soát chặt chẽ nhưng kim cương được tự do giao dịch bằng tiền mặt và ở trong tình trạng không kiểm soát.
Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cũng không có động thái kiểm soát hoặc giám sát đối với kim cương. Ngân sách nhà nước bị thất thu, các đối tượng buôn lậu tung hoành, hàng trăm tỷ đồng lẽ ra được nộp vào ngân sách nếu kiểm soát chặt chẽ. Hơn hết, thị trường đá quý như một kênh rửa tiền an toàn cho các đối tượng bất chính.
 |
| Công ty Giám định PNJ (P-Lab). |
Công an tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá đường dây buôn lậu kim cương về Việt Nam lớn nhất từ trước đến nay, gây chấn động dư luận. Đại án kim cương lậu là cơ hội để người dân nhìn rõ sự thật của các đối tượng hợp thức hóa kim cương lậu nhằm trục lợi lòng tin của nhân dân. Vấn đề quan trọng nhất, giải quyết bài toán quản lý thị trường đá quý nói chung hay kim cương nói riêng được đặt ra cấp thiết.
Ông Nhân phân tích, trước hết, cần nhanh chóng luật hóa nguyên tắc độc lập tuyệt đối trong hoạt động kiểm định. Cơ quan quản lý cần ban hàng ngay quy định nghiêm cấm các tập đoàn, doanh nghiệp bán lẻ trang sức sở hữu hoặc nắm giữ cổ phần chi phối tại các đơn vị giám định đá quý. Các phòng Lab phải hoạt động hoàn toàn độc lập về tài chính lẫn pháp lý để đảm báo tính khách quan tối đa của chứng thư kiểm định.
Vấn đề cấp thiết hiện nay, Bộ Khoa học và Công nghệ cần khẩn trương xây dựng và ban hành bộ Tiêu chuẩn quốc gia về giám định đá quý, tiệm cận với tiêu chuẩn quốc tế như GIA. Các phòng Lab muốn hoạt động phải trải qua quy trình đánh giá năng lực, trình độ chuyên môn của nhân viên kiểm định và có khâu hậu kiểm nghiêm ngặt. Hành vi làm sai lệch giữa chứng thư kiểm định chất lượng thực tế của đá quý phải được xử lý bằng chế tài nghiêm khắc và thậm chí thu hồi giấy phép kiểm định vĩnh viễn hoặc có thể bị xử lý hình sự.
Vấn đề nữa, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cần ban hành ngay các quy định để siết chặt dòng tiền đang đổ vào thị trường đá quý. Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cần áp dụng bắt buộc xuất hóa đơn điện tử đối với giao dịch trao đổi, mua bán đối với các cơ sở kinh doanh đá quý. Song song đó, cần ràng buộc việc giao dịch đá quý có giá trị lớn không được thanh toán bằng tiền mặt.
Ông Nhân nêu, chỉ khi kiểm soát được dòng tiền và nguồn gốc xuất xứ của đá quý tại những cửa hàng bán lẻ mới có thể triệt tiêu được hoạt động buôn lậu từ tận gốc rễ. Thị trường đá quý nói chung hay kim loại nói riêng cần phải được kiểm soát chặt chẽ để bảo vệ người tiêu dùng trước những cái “bẫy” đang chờ đợi người dân.
Từ vụ việc, Chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán, thành viên Hội Luật gia Việt Nam kiến nghị bốn việc:
Thứ nhất, đưa kinh doanh và giám định đá quý vào danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, với quy chuẩn về năng lực phòng thí nghiệm, giám định viên và chế độ hậu kiểm định kỳ, tương tự tinh thần quản lý vàng tại Nghị định 24/2012/NĐ-CP và Nghị định 232/2025/NĐ-CP.
Thứ hai, bắt buộc các phòng giám định vận hành cơ sở dữ liệu chứng thư tra cứu công khai theo mã số khắc trên viên đá, như mô hình Report Check của GIA, để người mua tự kiểm tra được và để việc cấp chứng thư khống hàng loạt không thể diễn ra trong bóng tối.
Thứ ba, yêu cầu hóa đơn điện tử bán kim cương phải dẫn chiếu mã chứng thư và hồ sơ nguồn gốc nhập khẩu, tạo chuỗi đối chiếu từ cửa khẩu đến tay người mua.
Thứ tư, quy định độc lập tổ chức: phòng giám định không được thuộc sở hữu hoặc chi phối của doanh nghiệp kinh doanh chính mặt hàng mà mình giám định, hoặc tối thiểu phải chịu kiểm toán nghiệp vụ độc lập hằng năm.
