Các nhà hoạt động xã hội và luật sư tại châu Phi đang kêu gọi hành động khẩn cấp để bảo vệ phụ nữ và trẻ em trước sự leo thang của bạo lực số trên khắp châu lục.
Theo các chuyên gia, sự bùng nổ số lượng người dùng Internet cùng số lượng lớn người dùng dưới 30 tuổi đã tiếp tay cho nạn bạo lực giới tính tại khu vực. Công nghệ số đã tạo điều kiện để các hình thức và mô hình bạo lực mới phát triển như kiểm soát, đe dọa phụ nữ và trẻ em gái, đồng thời tiêm nhiễm những tư tưởng độc hại cho nam giới trẻ tuổi.
Bà Ayesha Mago, Giám đốc Vận động Toàn cầu của Sáng kiến Nghiên cứu Bạo lực Tình dục (SVRI) nhận định: “Thế giới thực vốn đã thiếu an toàn và bình đẳng, nhưng thế giới ảo còn góp phần trầm trọng hóa vấn đề này đến mức nó đang tạo ra một tương lai cực kỳ bất ổn”. Bà cho biết thêm: “Tại châu Phi, tỷ lệ tiếp cận internet đang tăng theo cấp số nhân. Hơn 70% dân số khu vực cận Sahara là người trẻ dưới 30 tuổi, là nhóm sử dụng Internet chính nhưng cũng đối mặt với tỷ lệ bạo lực trực tuyến cao nhất”.
Những hệ lụy tàn khốc
Bạo lực số nhắm vào phụ nữ và trẻ em gái để lại những hệ lụy thảm khốc như các vấn đề về sức khỏe tâm thần, khiến nạn nhân bị tách khỏi xã hội, thậm chí dẫn đến các cuộc tấn công vật lý và nạn sát hại phụ nữ (femicide). Tại các quốc gia hình sự hóa quan hệ đồng giới, cộng đồng LGBTQ+ cũng trở thành mục tiêu tấn công dữ dội trên không gian mạng.
Mặc dù các nghiên cứu trên quy mô châu lục còn hạn chế, một khảo sát tại 5 quốc gia cận Sahara cho thấy 28% phụ nữ từng là nạn nhân bạo lực trực tuyến. Con số này dự kiến sẽ tăng mạnh khi tỷ lệ tiếp cận internet (hiện mới ở mức 38% dân số châu lục) tiếp tục mở rộng.
Môi trường trực tuyến độc hại
Nghiên cứu của Trung tâm Phục hồi Thông tin (CIR) Ethiopia chỉ ra rằng hành vi lăng mạ giới tính đã trở nên phổ biến đến mức được "bình thường hóa". Một phụ nữ Ethiopia được CIR phỏng vấn chia sẻ rằng “không có nền tảng mạng xã hội nào mang lại cảm giác an toàn”. Trong khi nam giới thường bị tấn công vì bày tỏ quan điểm, phụ nữ lại hứng chịu những lời lẽ xúc phạm về ngoại hình và vai trò xã hội. Tại Uganda, gần một nửa số phụ nữ (49%) cho biết từng bị quấy rối trực tuyến. Những lời đe dọa và đe dọa này cũng lan rộng ra đời thực, đẩy phụ nữ vào nguy cơ bị tấn công vật lý.
Đáng chú ý, tại Nam Phi, nghiên cứu của UN Women cho thấy nam giới tiếp xúc với nội dung độc hại có nguy cơ thực hiện hành vi bạo lực cao gấp 2,6 lần và có xu hướng tin vào các quan điểm thù ghét phụ nữ cao gấp 1,8 lần.
Phụ nữ chính trị gia là mục tiêu trọng điểm
Những phụ nữ có tầm ảnh hưởng như chính trị gia, nhà báo và nhà hoạt động nhân quyền là mục tiêu hàng đầu. Các hành vi như lăng mạ, tống tiền bằng hình ảnh nhạy cảm được đăng tải trực tuyến nhằm gieo rắc nỗi sợ hãi và làm giảm uy tín của phụ nữ khi tham gia bầu cử. Trong các diễn đàn, các cuộc thảo luận trên mạng xã hội, phụ nữ cho biết họ luôn sống trong nỗi sợ bị cưỡng hiếp khi đang trong chiến dịch tranh cử hoặc trong các cuộc họp kéo dài đến đêm muộn.
Một báo cáo năm 2021 cho thấy 46% nữ nghị sĩ tại 50 quốc gia châu Phi từng bị tấn công tình dục trực tuyến; 42% nhận được những lời đe dọa giết hại, cưỡng hiếp hoặc bắt cóc qua mạng xã hội. Tại Tunisia, nghiên cứu từ năm 2019 đến 2023 tiết lộ hơn 70% bình luận chính trị liên quan đến phụ nữ chứa ngôn từ bạo lực hoặc xúc phạm. Phụ nữ thường bị gọi bằng tên các loài vật như bò, dê hoặc cừu và bị tấn công vào các vấn đề đạo đức, giới tính.
Khoảng trống pháp lý
Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, chưa đến 40% quốc gia có luật bảo vệ phụ nữ khỏi bị quấy rối tình dục hoặc theo dõi trực tuyến. Điều này khiến 44% phụ nữ và trẻ em gái trên toàn cầu - tương đương 1,8 tỷ người không được tiếp cận sự bảo vệ pháp lý.
Tại châu Phi, khoảng 17 quốc gia đã ban hành luật về tội phạm mạng. Bà Mago đánh giá cao Luật sửa đổi về bạo lực gia đình của Nam Phi, cho phép tòa án ra lệnh cho các nền tảng số gỡ bỏ nội dung lăng mạ. Tuy nhiên, bà cũng lưu ý rằng nhiều đạo luật vẫn chưa thừa nhận bản chất "giới tính" của hành vi lăng mạ, thậm chí đôi khi bị lợi dụng để trấn áp các nhóm đối tượng cụ thể.
Bên cạnh luật pháp, các chuyên gia nhấn mạnh rào cản lớn nhất hiện nay là nhận thức của người dân còn thấp và sự thờ ơ của các tập đoàn công nghệ. Bà Mago khẳng định: “Người dân vẫn chưa hiểu rõ quyền lợi của mình. Nhìn chung vẫn còn tình trạng thiếu nhận thức về việc có tồn tại các đạo luật hoặc những hành vi trực tuyến cụ thể là phạm pháp và nạn nhân có thể được bảo vệ”. Bà cho biết thêm, mọi người thường tin rằng bạo lực mạng không phải là thật và đánh giá thấp hệ lụy của nó.
“Các nền tảng mạng xã hội cần phải chịu trách nhiệm về những tác hại xảy ra trên hệ thống của họ", bà Mago khẳng định. “Họ cần ưu tiên sự an toàn của người dùng hơn lợi nhuận, và rõ ràng điều đó đang không diễn ra ở bất kỳ đâu trên thế giới”.
