Ống kính báo chí và sứ mệnh văn hóa

Suốt hơn 40 năm, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Duy Ngoãn đã rong ruổi từ rừng sâu Pù Mát đến cao nguyên đá, miệt mài ghi lại đời sống văn hóa Việt qua ống kính, như một người kể chuyện bằng ánh sáng.

______________________

“Một bức ảnh hơn ngàn con chữ”

Nhiếp ảnh báo chí, theo nhà báo Trần Duy Ngoãn, không chỉ là việc ghi lại hình ảnh mà còn là nghệ thuật kể chuyện bằng ánh sáng và khoảnh khắc, là ngôn ngữ của văn hóa và sự thật. Với hơn 40 năm gắn bó với nghề, nhà báo Trần Duy Ngoãn, người từng đảm nhiệm vai trò Giám đốc Đài PTTH Nghệ An và Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh Nghệ An khẳng định, nhiếp ảnh báo chí là một công cụ mạnh mẽ để lưu giữ và tôn vinh văn hóa Việt. Mỗi bức ảnh là một câu chuyện, một mảnh ghép văn hóa, mang trong mình sứ mệnh bảo tồn và lan tỏa bản sắc: “Trước hết, với ý thức công dân, trách nhiệm cao của nhà báo, của nhiếp ảnh gia, với quê hương đất nước và dân tộc, tôi nghĩ mình phải có nhiều bức ảnh đẹp về đất nước, con người, bản sắc văn hóa Việt Nam để quảng bá ra thế giới, nhất là trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng”.

Mặt khác, không giống với các thể loại nhiếp ảnh khác, nhiếp ảnh báo chí còn cần tuân theo những quy tắc và đạo đức nghiêm ngặt, tập trung vào việc phản ánh sự thật một cách khách quan. Những bức ảnh không chỉ cung cấp thông tin mới, sự việc mới một cách độc lập, mà còn khơi gợi cảm xúc mãnh liệt, góp phần ca ngợi con người, hành động tốt đẹp, đồng thời có khả năng phê phán những thiếu sót, tiêu cực trong xã hội. “Những câu chuyện được kể phải có thật, được thể hiện một cách khách quan và không bị chi phối bởi cảm xúc cá nhân người chụp,” ông khẳng định: “Ảnh báo chí phải trung thực, không tô vẽ hay bố trí giả tạo. Người cầm máy không chỉ cần có kỹ năng mà còn phải có đạo đức nghề nghiệp.”

Nhà báo Trần Duy Ngoãn.

Ông đã thực hiện nhiều bộ ảnh ghi lại các hoạt động văn hóa tại Nghệ An và nhiều địa phương khác, từ lễ hội đến kiến trúc đền chùa. Trong đó, chuyến tác nghiệp đáng nhớ nhất là thời gian đến vùng lõi của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát (huyện Con Cuông, Nghệ An) để làm bộ ảnh giới thiệu cây Sa Mu dầu ngàn năm tuổi. Điểm tác nghiệp là Vườn Quốc gia Pù Mát nằm trên sườn Đông dải Trường Sơn Bắc, phía Tây Nam tỉnh Nghệ An, thuộc ba huyện Tương Dương, Con Cuông, Anh Sơn giáp biên giới Việt Nam – CHDCND Lào. Nơi này là khu rừng nguyên sinh duy nhất còn lại của miền Bắc Việt Nam, một trong số ít khu bảo vệ có tính đa dạng sinh học cao nhất của Việt nam và của Châu Á. Trải qua hàng ngàn năm và bao biến cố, thảm rừng Pù Mát vẫn sừng sững trên dải Trường Sơn Bắc, như một biểu tượng của sức sống bất diệt. Nằm ở độ cao 1.600 mét giữa vùng lõi khu bảo tồn thiên nhiên, cây Sa Mu dầu là biểu tượng cho sức sống bất diệt của thiên nhiên Việt Nam.

Hành trình đến với cây di sản này không hề dễ dàng, đòi hỏi ông và đoàn tác nghiệp phải đi bộ 7 ngày 6 đêm qua rừng sâu, vượt suối, trèo đèo, đối mặt với muỗi, vắt và thú rừng. “Chuyến đi khá mạo hiểm, chúng tôi làm việc trong điều kiện rừng sâu không có đường mòn, không sóng điện thoại để liên lạc, nên phải nhờ vào sự hỗ trợ của Biên phòng, Kiểm lâm và người dân bản thông thạo. Vì rừng sâu và rừng già, thảm thực bì dày rất ẩm ướt, vào rừng mà không có củi để nấu ăn, chúng tôi phải dùng cành cây Pơ Mu khô loại cây có dầu chẻ ra cho vào ba lô mang theo làm mồi mỗi lần nhóm lửa đun củi tươi nấu ăn hàng ngày...” Rồi đêm đến, cả đoàn phải buộc võng vào cành cây, bị nước theo dây võng chảy vào ướt sũng cả võng, một thành viên trong đoàn còn bị sên cắn ở bụng, “no tròn máu”, thân hình con sên còn lớn hơn quả Nhót, khi phát hiện giật ra thì máu bắn tứ tung. Vất vả là thể nhưng trong rừng sâu vẫn vang lên câu hát “Giận thì giận, thương thì thương, anh đi sai đường em không chịu nổi”…

Cổng Tam quan Đại nội - TP Huế.

Cùng nhiều gian nan vất vả, bộ ảnh “Pù Mát xanh” của nhà báo Trần Duy Ngoãn đã trở thành một tác phẩm tiêu biểu, khắc họa vẻ đẹp hùng vĩ và đa dạng sinh học của Pù Mát. “Đền đáp lại là bộ ảnh phóng sự “Pù Mát xanh” của tôi đoạt giải Ba cuộc thi ảnh ASEAN - Văn hóa các dân tộc trong cộng đồng ASEAN, cuộc thi không có giải Nhất”, nhà báo Trần Duy Ngoãn cho hay.

“Ở góc độ chuyên môn, chúng ta luôn khẳng định vị thế của ảnh báo chí, là thể loại có tính nhạy cảm cao “Một bức ảnh hơn ngàn con chữ”, có khả năng thông tin sâu rộng phục vụ nhiệm vụ chính trị của đất nước trước mắt và lâu dài. Việc dùng những bức ảnh của mình để đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới là việc cần thiết, và vô cùng lớn lao,” ông nhận định.

Kết nối văn hóa Việt Nam với bạn quốc tế

Một bộ ảnh khác cũng đoạt giải thưởng quốc tế của nhà báo Trần Duy Ngoãn là phóng sự ảnh “Nét đặc sắc trong hôn nhân của người dân tộc Mông”, thực hiện hồi tháng 7/2015. Nếu “Pù Mát xanh” là khúc tráng ca của thiên nhiên, thì bộ ảnh về người Mông lại là câu chuyện tình yêu và biến đổi xã hội ở vùng cao.

Nghệ An có trên 43 vạn đồng bào các dân tộc thiểu số (trong đó có 78 ngàn người thuộc dân tộc Mông) sinh sống tại các huyện vùng núi cao phía Tây Bắc như: Kỳ Sơn, Quế Phong, Tương Dương. “Trước đó, người Mông rất phổ biến tục “bắt vợ”. Khi chàng trai Mông ưng một cô gái nào đó thì tổ chức đón đường, “bắt” cô gái về làm vợ mình. Theo thời gian, phong tục bắt vợ không còn nữa, hôn nhân của người Mông chủ yếu theo tập quán tự do kén chọn bạn đời.”

Dệt thổ cẩm nghề truyền thống dân tộc Thái huyện Con Cuông, Nghệ An.

Dù các thủ tục cưới hỏi của người Mông đã giản lược hơn so với trước, nhưng nhiều nét văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ. Trước ngày đón dâu, hai bên gia đình vẫn tổ chức các nghi lễ hát giao duyên như “gầu plềnh”, “gầu xuổng” – những điệu hát đối đáp giữa nhà trai và nhà gái. Tiếng hát “xìa”, điệu “phòn” vang lên từ người già đến lớp trẻ, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết trong ngày cưới. Đặc biệt, nghi thức cha mẹ trao tiền mừng cho con gái trước ngày về nhà chồng vẫn được duy trì, thể hiện tình cảm và lời chúc phúc của gia đình dành cho con. Phong tục cưới hỏi mang đậm bản sắc văn hóa ấy không chỉ được duy trì mà còn góp phần tích cực vào phong trào xây dựng đời sống văn hóa mới ở các bản làng vùng cao. Những khoảnh khắc đầy cảm xúc đó đã được nhà báo Trần Duy Ngoãn ghi lại một cách chân thực và sinh động qua ống kính của mình. Bộ ảnh không chỉ tái hiện vẻ đẹp của tình yêu và sự thủy chung mà còn khắc họa rõ nét sự chuyển biến trong quan niệm hôn nhân - từ tục “bắt vợ” truyền thống đến sự lựa chọn tự do, văn minh của giới trẻ người Mông ngày nay.

Những giải thưởng nhiếp ảnh quốc tế mà nhà báo Trần Duy Ngoãn đạt được chính là minh chứng cho sức mạnh của nhiếp ảnh báo chí trong việc kết nối văn hóa Việt Nam với bạn bè thế giới. Từ góc nhìn của ông, báo chí không chỉ là công cụ đưa tin mà còn là ánh sáng văn hóa, góp phần định hình nhân cách con người và bản sắc dân tộc. “Bởi báo chí là một bộ phận của văn hóa, văn hóa chính là môi sinh để báo chí hoạt động. Mối quan hệ giữa báo chí và văn hóa là mối quan hệ hữu cơ, gắn bó,” ông chia sẻ. “Báo chí chỉ có thể làm tốt nhiệm vụ của mình khi làm tốt chức năng truyền tải văn hóa. Báo chí sáng tạo, cải biến và lưu truyền văn hóa. Chính vì vậy, những trải nghiệm của tôi đến mỗi miền đất nước đều để lại những kỷ niệm sâu sắc qua tác phẩm ảnh báo chí”.

Lung linh nến tri ân các Liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hữu nghị Việt - Lào huyện Anh Sơn, Nghệ An.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới, báo chí cách mạng giữ vai trò xung kích trên mặt trận văn hóa – tư tưởng, góp phần định hình và lan tỏa các giá trị truyền thống, từ tinh thần yêu nước, đoàn kết đến sự cần cù, sáng tạo của con người Việt Nam. Những chuyến đi thực tế đã giúp nhà báo Trần Duy Ngoãn tích lũy nhiều trải nghiệm quý giá, làm giàu thêm kho tư liệu văn hóa dân tộc.

Tháp Đa Bảo và Bảo Tòa Liên Hoa chùa Đất Sét - Sóc Trăng.

Mỗi bức ảnh ông chụp không chỉ là một khoảnh khắc đẹp, mà còn là một câu chuyện chân thực về sự kiên cường, nhân ái và khát vọng vươn lên của người Việt. “Văn hóa là nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh để đất nước phát triển bền vững,” ông khẳng định, đồng thời nhấn mạnh tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước trong việc coi văn hóa là một động lực then chốt trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

“Tôi mong muốn có thêm nhiều bức ảnh đẹp về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam để giới thiệu với bạn bè quốc tế”, ông chia sẻ, thể hiện khát vọng của một nhà báo tận tâm, luôn hướng đến việc lan tỏa bản sắc Việt đến với thế giới bằng ngôn ngữ không lời của nhiếp ảnh.