Lắng nghe từ cơ sở, nơi sự thật bắt đầu lên tiếng
Trong hệ thống chính trị nước ta, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không chỉ là “cầu nối” giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, mà còn là “tai mắt” quan trọng, chủ yếu để phát hiện và đấu tranh với các biểu hiện tham nhũng, tiêu cực ngay từ cơ sở. Chính tại thôn bản, khu dân cư, nơi người dân chứng kiến trực tiếp việc điều hành, thực thi chính sách của cán bộ, những hành vi sai trái, tiêu cực thường được phát hiện sớm nhất và được kiểm chứng cụ thể nhất.
Điển hình như tại phường Trường Thi, thành phố Vinh (tỉnh Nghệ An), tổ giám sát đầu tư cộng đồng do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường chủ trì đã phát hiện việc nhà thầu thi công sai thiết kế công trình đường dân sinh, gây ảnh hưởng đến chất lượng công trình. Nhờ giám sát sát sao và phản ánh kịp thời của Mặt trận Tổ quốc, nhà thầu đã phải sửa chữa theo đúng thiết kế, tránh thất thoát ngân sách. Đây chỉ là một trong hàng nghìn ví dụ về hiệu quả của sự giám sát của Mặt trận Tổ quốc từ cơ sở.
Đặc biệt, trong những năm gần đây, việc cụ thể hóa chủ trương “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” đã đưa Mặt trận Tổ quốc vào vị thế trung tâm trong giám sát xã hội. Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII, Quy định số 124-QĐ/TW của Ban Bí thư… đều đặt Mặt trận Tổ quốc vào vai trò giám sát cán bộ, đảng viên ở khu dân cư, đặc biệt là người đứng đầu cấp cơ sở.
Thông qua các hình thức như lấy ý kiến tín nhiệm, hội nghị đối thoại, hộp thư tố giác, đường dây nóng, ứng dụng công nghệ thông tin, hiện nay đang từng bước chuyển đổi số… người dân được trực tiếp tham gia phản ánh hành vi sai phạm. Sự giám sát này không dừng ở phản ánh, mà Mặt trận còn đóng vai trò tổng hợp, kiến nghị, theo dõi xử lý và công khai kết quả qua đó tạo thành chu trình khép kín trong phát hiện, đấu tranh với tiêu cực.
Tại xã Đức Chính (huyện Cẩm Giàng, Hải Dương), từ những đơn thư của quần chúng nhân dân gửi lên hòm thư tố giác của Mặt trận, đoàn giám sát đã phát hiện cán bộ xã có dấu hiệu lợi dụng chức vụ để phân lô bán đất trái phép. Sau khi chuyển hồ sơ sang cơ quan chức năng, vụ việc được làm rõ và xử lý nghiêm minh. Đó là minh chứng cho thấy: khi người dân được “trao quyền” giám sát, những hành vi sai phạm từ nhỏ nhất sẽ được đưa ra ánh sáng.
Khó khăn, thách thức và những “điểm nghẽn” cần phải tháo gỡ trong hoạt động của Mặt trận Tổ quốc góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực
Mặc dù đã có những chuyển biến tích cực, song quá trình phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong giám sát, phòng chống tham nhũng, tiêu cực vẫn đối mặt với không ít thách thức, cụ thể là:
Thứ nhất, thiếu chế tài thực thi khi nhiều kiến nghị giám sát của Mặt trận chưa được chính quyền, cơ quan chức năng xử lý nghiêm túc hoặc phản hồi đúng hạn, khiến niềm tin của người dân bị ảnh hưởng.
Thứ hai, năng lực giám sát chưa đồng đều khi một bộ phận cán bộ Mặt trận ở cơ sở còn hạn chế về kỹ năng giám sát, chưa nắm vững quy trình pháp lý hoặc còn tâm lý “nể nang”, "né tránh" hoặc đại khái, thỏa hiệp trong quá trình giám sát.
Thứ ba, cơ chế bảo vệ người tố cáo còn yếu khi nhiều người dân lo ngại bị trả thù hoặc bị trù dập nên e dè, không dám phản ánh tiêu cực. Điều này đòi hỏi cần có cơ chế bảo vệ người tố giác rõ ràng, hiệu quả hơn. Và đồng thời các quy định của pháp luật về hành vi uy hiếp, đe dọa người tố cáo cần tăng mức xử lý để đảm bảo tính răn đe cái xấu, cái sai không thể lấn át cái đúng, cái tiến bộ.
Thứ tư, nguồn lực cho hoạt động giám sát còn hạn chế khi cơ sở vật chất, kinh phí hỗ trợ hoạt động giám sát của Mặt trận còn thấp so với yêu cầu nhiệm vụ, ảnh hưởng đến tính chuyên nghiệp và chất lượng.
Phát huy được vai trò và định hình những hướng đi trong kỷ nguyên mới
Không dừng lại ở giám sát thủ tục, Mặt trận nhiều địa phương đã chủ động xây dựng các mô hình sáng tạo để phòng ngừa và ngăn chặn tham nhũng, tiêu cực từ gốc. Nổi bật là các mô hình như: “Ban Thanh tra nhân dân” và “Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng” ở các xã, phường, thị trấn – thường xuyên giám sát các công trình công cộng, các dự án đầu tư bằng ngân sách; mô hình “Tổ phản ứng nhanh phòng, chống tiêu cực” do Mặt trận Tổ quốc tỉnh Quảng Nam triển khai gồm những cựu chiến binh, người có uy tín, luật sư… trực tiếp tiếp nhận thông tin tiêu cực từ quần chúng nhân dân và phối hợp xử lý; “Hòm thư tố giác tiêu cực” và “Diễn đàn nhân dân góp ý cho cán bộ” của Thành phố Cần Thơ, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng… giúp Mặt trận làm trung gian tiếp nhận và phân loại thông tin hiệu quả.
Các mô hình này không chỉ dừng lại ở việc phản ánh tiêu cực mà còn góp phần hình thành “lực lượng phòng ngừa từ nhân dân”, vừa có hiểu biết pháp luật, vừa gắn bó với cộng đồng, là “hàng rào mềm” nhưng cực kỳ vững chắc.
 |
Mô hình "Nhật ký lắng nghe và thấu hiểu" tại Mặt trận Tổ quốc xã Quỳnh Lâm, Nghệ An. (Ảnh: Gia Huy) |
Gần đây, các quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước đã từng bước hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc. Có thể kể đến như: Quy định số 124-QĐ/TW ngày 2/2/2018 về giám sát của Mặt trận đối với tổ chức đảng và đảng viên ở khu dân cư – là kim chỉ nam cho giám sát tại cơ sở; Kết luận 19-KL/TW (2021) của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Nghị quyết 27 về xây dựng đội ngũ cán bộ nhấn mạnh Mặt trận là một chủ thể trong công tác giám sát cán bộ, đảng viên; Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 chính thức có hiệu lực từ 1/7/2023, đã tạo hành lang pháp lý mới cho việc giám sát, phản biện và tiếp thu ý kiến nhân dân; Luật Phòng, chống tham nhũng sửa đổi năm 2018 ghi nhận vai trò của Mặt trận trong giám sát tài sản, thu nhập, đạo đức công vụ. Có thể nói, những tiến bộ về thể chế đang tạo nền móng vững chắc để Mặt trận Tổ quốc tiếp tục khẳng định vai trò “trụ cột mềm” trong cuộc chiến chống tham nhũng, tiêu cực.
Từ thực tiễn giám sát ở cơ sở, có thể rút ra những bước đường tiếp theo để tăng cường hiệu quả vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, cụ thể là:
Thứ nhất, cần ban hành cơ chế bắt buộc cơ quan được giám sát phải phản hồi đầy đủ, đúng hạn với kiến nghị của Mặt trận Tổ quốc; xử lý nghiêm hành vi bao che, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm, không thực hiện hết chức trách, nhiệm vụ được giao.
Thứ hai, tiếp tục nâng cao năng lực cán bộ Mặt trận Tổ quốc ở cơ sở thông qua đào tạo chuyên môn, kỹ năng giám sát, hiểu biết pháp lý, khoanh được thẩm quyền, chức trách nhiệm vụ và ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong công tác.
Thứ ba, bảo vệ người dân tố cáo tiêu cực bằng các chính sách cụ thể và lực lượng chuyên trách cả về pháp lý lẫn thực tế (ẩn danh, hỗ trợ pháp lý, bảo vệ tính mạng, quyền, lợi ích chính đáng, tư tưởng của người tố cáo, giám sát việc xử lý hậu tố cáo…).
Thứ tư, tăng cường đầu tư nguồn lực, ứng dụng công nghệ số trong tiếp nhận phản ánh, phân tích dữ liệu và minh bạch hóa thông tin giám sát. Để việc giám sát phải có tính thời sự và phản ánh cả hai chiều kết quả lẫn đánh giá về tổng thể thực hiện nhiệm vụ giám sát, phản biện.
Thứ năm, tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc chủ trì các diễn đàn định kỳ đối thoại giữa chính quyền và nhân dân, phát huy các diễn đàn thực sự trở thành nơi lắng nghe, giải trình và tiếp thu kiến nghị công khai, minh bạch với quần chúng nhân dân.
Những bước đi thực chất và sáng tạo từ cơ sở đã, đang chứng minh rằng khi “tai mắt nhân dân” phát huy hiệu quả từ cơ sở, ngay trong những việc làm cụ thể nhất là khi Mặt trận Tổ quốc thực sự là trung tâm đoàn kết và giám sát. Khi đó, tham nhũng, tiêu cực, lãng phí sẽ không còn “vùng cấm”. Kỷ nguyên mới không thể thiếu vai trò của Mặt trận Tổ quốc nơi lòng dân hội tụ và sự thật được luôn được lắng nghe thấu đáo, toàn diện.
Duy Ngọc - Tất Thắng
(Phòng An ninh Chính trị Nội bộ - Công an thành phố Hà Nội)
