Tinh gọn bộ máy: Từ sắp xếp đến vận hành

Một năm sau khi cả nước vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp và thực hiện cuộc sắp xếp tổ chức bộ máy lớn nhất trong nhiều thập niên, bộ máy hành chính đã gọn hơn, giảm tầng nấc trung gian, phân cấp mạnh hơn cho cơ sở. Nhiều việc trước đây phải qua nhiều cấp nay được giải quyết ngay tại địa phương. Nhưng thực tiễn cũng cho thấy, giảm đầu mối mới chỉ là bước đầu...

Tại cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá toàn hệ thống chính trị đã hoàn thành khối lượng công việc rất lớn, cấu trúc thành công bộ máy chỉ trong thời gian ngắn. Đây là kết quả không đơn giản bởi cuộc cải cách lần này diễn ra đồng thời ở nhiều lĩnh vực: sắp xếp tổ chức bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính và thay đổi mô hình chính quyền địa phương.

Nhìn vào những con số có thể thấy rõ quy mô của cuộc sắp xếp lại bộ máy. Cơ cấu tổ chức Chính phủ được sắp xếp từ 22 bộ, cơ quan ngang bộ xuống còn 17. Số cơ quan thuộc Chính phủ giảm từ 8 xuống còn 5. Mô hình tổng cục ở các bộ, ngành được chấm dứt. Nhiều đầu mối trung gian được cắt giảm.

Từ ngày 1/7/2025, cả nước chuyển sang vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp với 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, đồng thời kết thúc hoạt động của toàn bộ 696 đơn vị hành chính cấp huyện.

Việc giảm tầng nấc trung gian đã tạo điều kiện để đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Nhiều công việc trước đây phải qua cấp huyện nay được chuyển thẳng cho cấp xã hoặc cấp tỉnh giải quyết. Đây là thay đổi quan trọng vì mục tiêu cuối cùng chính là công việc phải được xử lý nhanh hơn, sát dân hơn và rõ trách nhiệm hơn.

Cùng với sắp xếp tổ chức bộ máy là việc cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Từ ngày 1/1 đến 31/12/2025, cả nước đã giải quyết chế độ, chính sách cho 209.598 người nghỉ việc do sắp xếp tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và tinh giản biên chế. Đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã cũng được sắp xếp lại mạnh mẽ, từ hơn 106.901 người xuống còn hơn 48.000 người trong giai đoạn chuyển tiếp trước khi chấm dứt hoạt động theo lộ trình.

Việc tinh giản lần này không chỉ nhằm giảm số lượng người làm việc. Chủ trương của Trung ương đang chuyển từ quản lý biên chế theo số lượng sang quản trị nguồn nhân lực theo vị trí việc làm. Quy định số 183-QĐ/TW và Kết luận số 40-KL/TW của Bộ Chính trị đã thể hiện rõ tư duy đó. Biên chế không còn được nhìn đơn thuần như một con số, mà được gắn với chức năng, nhiệm vụ, vị trí việc làm, khối lượng công việc, yêu cầu chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền và kết quả đầu ra của từng cơ quan, đơn vị.

Đây là bước chuyển rất quan trọng. Nếu trước đây nơi nào cũng xin thêm biên chế thì nay yêu cầu đặt ra là sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực hiện có, bố trí đúng người, đúng việc và đánh giá bằng kết quả thực hiện nhiệm vụ.

Tuy nhiên, Trung ương cũng nhìn nhận rất rõ những hạn chế sau một năm vận hành mô hình mới. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ: Bộ máy đã được sắp xếp nhưng chất lượng vận hành chưa đồng đều. Số lượng đầu mối tổ chức bộ máy đã giảm nhưng hiệu quả quản trị chưa đạt yêu cầu. Thẩm quyền được phân cấp song nguồn lực, năng lực và công cụ thực thi chưa đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ thực tiễn trong giai đoạn mới.

Thực tế tại cơ sở cũng cho thấy, cấp xã hiện nay đang đảm nhận khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều so với trước. Nhiều lĩnh vực như đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp, nông nghiệp, môi trường, văn hóa-xã hội được giao thêm nhiệm vụ. Trong khi đó, năng lực cán bộ, điều kiện hạ tầng và trình độ phát triển giữa các địa phương còn rất khác nhau.

Ở nhiều nơi, hạ tầng số chưa đồng bộ. Dữ liệu còn phân tán. Các phần mềm chuyên ngành chưa kết nối với nhau. Vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới vẫn gặp khó khăn về viễn thông và công nghệ thông tin. Một số nơi, cán bộ cơ sở chịu áp lực lớn, phải xử lý khối lượng công việc tăng nhanh trong khi nhân lực còn thiếu và chưa được đào tạo đầy đủ.

Trung ương cũng cảnh báo những nguy cơ cần được nhận diện sớm. Đó là cuộc cải cách về sắp xếp bộ máy của hệ thống chính trị mới chỉ dừng ở "giảm đầu mối" chưa phải là "bảo đảm nâng cao năng lực phục vụ.” Sự chênh lệch chất lượng dịch vụ công giữa đô thị lớn với vùng sâu, vùng xa; giữa nơi có năng lực số tốt với nơi còn yếu. Đội ngũ cán bộ cơ sở bị quá tải, áp lực lớn, dễ dẫn tới tâm lý sợ sai, né việc. Ranh giới hành chính mới chưa thật sự phù hợp với không gian kinh tế, không gian đô thị, khu công nghiệp, vùng du lịch, vùng sinh thái và các hành lang phát triển. Người dân phải đi xa hơn, tiếp cận dịch vụ công khó hơn, mất nhiều thời gian, tốn kém hơn khi làm các thủ tục do tổ chức điểm phục vụ không hợp lý.

Thực tế là nhiều địa phương cũng đã chủ động tìm cách nâng cao chất lượng vận hành mô hình mới.Tại Hưng Yên, địa phương đã điều động 316 công chức, viên chức tăng cường cho cấp xã nhằm bảo đảm bộ máy vận hành thông suốt. Ban Thường vụ Tỉnh ủy yêu cầu ưu tiên đưa cán bộ có kinh nghiệm, năng lực thực tiễn về những địa bàn khó khăn, nơi có khối lượng công việc lớn. Tỉnh cũng xây dựng cơ chế khuyến khích cán bộ trẻ, cán bộ có năng lực về cơ sở công tác và chuẩn bị đề án nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cấp xã giai đoạn mới.

Tại Cần Thơ, thành phố đã tiếp nhận 949 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền từ Trung ương; ban hành 22 quyết định phân cấp và 42 quyết định ủy quyền trên nhiều lĩnh vực. Thành phố hoàn thành việc sắp xếp tổ chức bộ máy, chuyển giao 103 trạm y tế về cấp xã quản lý và thành lập 103 trung tâm dịch vụ tổng hợp cấp xã. Song song với đó là yêu cầu rà soát, bố trí cán bộ đúng năng lực, đẩy mạnh chuyển đổi số và quyết liệt thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế.

Ninh Bình là một ví dụ khác. Sau khi hợp nhất ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình cũ, địa phương này vận hành mô hình mới trên quy mô lớn hơn nhiều. Một năm qua, tỉnh đã ban hành 119 văn bản về phân cấp, phân quyền, chuyển giao 79 nhiệm vụ từ cấp tỉnh về cấp xã. Toàn bộ 2.026 thủ tục hành chính đã được tích hợp lên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Chỉ số cải cách hành chính năm 2025 đứng thứ 4 cả nước; chỉ số chuyển đổi số trong các cơ quan nhà nước đứng đầu toàn quốc.

Nhưng ngay cả với địa phương đạt nhiều kết quả tích cực như Ninh Bình, những khó khăn vẫn được nhìn nhận thẳng thắn. Đó là chất lượng cán bộ cơ sở chưa đồng đều, hạ tầng số và dữ liệu dùng chung chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu, một số quy định pháp luật chuyên ngành chưa theo kịp mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc phân cấp đôi khi chưa đi kèm đầy đủ nguồn lực và hành lang pháp lý.

Những vấn đề đó cũng là tình hình chung của nhiều địa phương hiện nay. Song, Trung ương và địa phương đều đã nhận diện và thống nhất là tiếp tục hoàn thiện thể chế; rà soát lại việc phân cấp, phân quyền; tăng cường nguồn lực cho cơ sở; đẩy mạnh chuyển đổi số; xây dựng đội ngũ cán bộ theo vị trí việc làm; phát hiện, đào tạo và sử dụng người có năng lực; đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực.

Một năm qua mới là bước khởi đầu của một quá trình đổi mới lớn. Những khó khăn, vướng mắc đang dần được nhận diện rõ hơn. Những giải pháp tháo gỡ cũng đang được triển khai đồng bộ hơn. Khi thể chế tiếp tục được hoàn thiện, nguồn lực được phân bổ phù hợp hơn, cán bộ được bố trí đúng năng lực hơn và chuyển đổi số được đẩy mạnh hơn, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ ngày càng phát huy hiệu quả.