Then là loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc của các dân tộc Tày, Nùng, Thái, hội tụ trong đó những giá trị tinh thần, nghệ thuật và nhân văn sâu sắc. Năm 2019, thực hành nghi lễ Then được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trở thành niềm tự hào của Việt Nam và khẳng định sức sống mạnh mẽ của di sản trong kho tàng văn hóa thế giới.
Chương trình “Sắc Then Việt Bắc” gồm hai phần chính: Talk show chuyên đề và biểu diễn nghệ thuật. Talk show đã mang đến cho khán giả những câu chuyện chân thật và nhiều góc nhìn sâu sắc với ba chủ đề “Tâm sự nghệ nhân”, “Lớn lên từ bản làng và trở thành nghệ sỹ hát Then”, “Then - dòng suối mát lành chảy mãi”. Đây là dịp để khán giả lắng nghe tiếng nói của các nhà nghiên cứu, các nghệ sỹ và nghệ nhân hàng đầu như: Phó Giáo sư Tiến sĩ Phạm Thị Phương Thái, Thạc sĩ Lý Thị Chiên, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Thủy Tiên, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thọ, Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Bích Hồng, Nghệ sỹ Xuân Bách, Tiến sĩ Hoàng Thị Hồng Hà…
Đặc biệt, điểm nhấn của chương trình chính là phần biểu diễn nghệ thuật bao gồm các trích đoạn Then nghi lễ do chính những nghệ nhân tiêu biểu trực tiếp thể hiện, đem đến sự linh thiêng, sâu lắng và chân thực của không gian Then truyền thống. Ở nội dung này, khán giả đã được trải nghiệm các thực hành then gắn liền với vòng đời của người Tày, Nùng như lễ đầy tháng trẻ em, lễ mừng thọ người già và đặc biệt là nghi lễ đón tướng trong đại lễ lẩu then cấp sắc của dân tộc Nùng, tỉnh Lạng Sơn… Chương trình còn có sự tham gia của các nghệ nhân thực hành nghi lễ mo của dân tộc Nùng ở Lạng Sơn, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa vùng Việt Bắc.
“Sắc Then Việt Bắc” không chỉ là hoạt động nghệ thuật, mà còn là dịp để tôn vinh, lan tỏa giá trị của di sản Then - “dòng suối mát lành” trong tâm hồn người Việt, góp phần nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời, quảng bá hình ảnh Việt Nam đến bạn bè quốc tế.
Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, cho đến nay, nguồn gốc của thực hành Then vẫn là một ẩn số. Người ta chỉ biết rằng làng điệu này từ xưa đã xuất hiện trong đời sống người dân đồng bào. Trước đây, đã từng có thời kỳ Then bị cho là loại hình mê tín dị đoan, nên bị cấm thực hành trong đời sống, mãi về sau này, nhận thức về Then đã bắt đầu có sự thay đổi khi phong trào bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống bắt đầu nổi lên và mọi người tìm hiểu kĩ về Then hơn. Thực hành Then được phân ra các dòng, trường phái như: Then Văn, Then Võ, Then Xếp, Then Pháp, Then Quạt, Then Nữ (Pụt), Then Nam (Giàng)… Giữa các dòng Then đều có những điểm tương đồng và dị biệt, tuy nhiên tất cả những người làm Then đều đi theo tôn chỉ “cứu nhân độ thế”.
Bên cạnh loại hình Then tín ngưỡng còn có loại hình Then văn nghệ. Đây là loại hình Then mới ra đời từ đầu thế kỷ 20, với phong trào đặt lời mới dựa trên chất liệu Then cổ. Nội dung Then mới cổ vũ cuộc kháng chiến, cổ động nhân dân phát triển kinh tế, xây dựng đời sống văn hóa, ca ngợi tình yêu đôi lứa, tình nghĩa vợ chồng, tình yêu quê hương đất nước…
Then là một loại hình nghệ thuật tổng hợp chứa nhiều thành tố ngữ văn, âm nhạc, mỹ thuật, múa, diễn xướng dân gian và có giá trị về lịch sử, văn hóa, xã hội. Trong Then không chỉ có các thể thơ dân tộc, mà còn có các biện pháp tu từ, ẩn dụ… của nghệ thuật ngôn từ; những làn điệu dân ca, dân nhạc cổ xưa nhất; những điệu múa đã song hành với hát Then không biết bao năm tháng…
Với người dân tộc Tày, Nùng, thực hành Then là cầu nối tâm linh giữa thế giới con người với thế giới siêu nhiên. Từ khi ra đời cho đến nay, Then là một phần văn hóa có ảnh hưởng lớn về mặt tinh thần trong đời sống các dân tộc Tày, Nùng. Then có ý nghĩa nhân văn, giáo dục con người hướng tới những điều tốt đẹp trong cuộc sống.
