Truyền nhân làng Tế Tiêu viết tiếp câu chuyện phường rối
Sinh ra trong "cái nôi" của nghệ thuật rối cạn, Phạm Công Bằng lớn lên giữa mùi của gỗ sung, gỗ xoan và tiếng lách cách vui tai từ những khớp nối con rối. Anh làm quen với sân khấu từ thuở thiếu thời qua những buổi diễn cùng cha - nghệ nhân Phạm Văn Bể, người "nghệ sĩ nông dân" đã dành cả đời để vực dậy phường rối Tế Tiêu sau bao năm tháng gián đoạn. Sợi dây gắn kết ấy cứ thế tự nhiên thắt chặt, biến nghệ thuật truyền thống trở thành một phần máu thịt của tuổi thơ anh.
Thế nhưng, cột mốc thực sự để anh quyết định dấn thân vào con đường này là những năm 2000. Nghệ nhân bồi hồi nhớ lại: “Khi thấy cha mình đã già yếu mà ông vẫn đau đáu, trân trọng từng tích trò cổ truyền, tôi tự thấy mình phải có trách nhiệm hỗ trợ ông nhiều hơn. Nhìn hình ảnh người cha miệt mài với đam mê, cảm xúc trong tôi lớn dần. Tôi nhận ra tầm quan trọng của di sản và quyết tâm nối nghiệp để bảo tồn nghệ thuật của cha ông.”
 |
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng - Trưởng phường Rối Tế Tiêu (Ảnh: Lâm Ánh) |
Năm 2001, hai cha con cùng nhau dựng xây nhà Thủy đình - không gian biểu diễn mang đậm hồn cốt quê hương. Đến năm 2019, Phạm Công Bằng chính thức được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Với anh, đây không phải là đích đến, mà là một dấu mốc mở ra trách nhiệm lớn hơn. “Lúc đầu tôi chỉ nghĩ làm sao để người cha kính yêu dưới suối vàng được yên lòng, thấy con mình giữ được nghề của ông. Nhưng khi được Nhà nước ghi nhận, trách nhiệm ấy đã lớn lao hơn rất nhiều. Nó không còn là chuyện của riêng gia đình nữa, mà là trách nhiệm với di sản quốc gia.”, nghệ nhân Phạm Công Bằng khẳng định.
Di sản hơn 400 năm bên dòng sông Đáy
Ra đời từ thời Lê Trung Hưng với bề dày lịch sử hơn 400 năm, rối cạn Tế Tiêu là niềm tự hào độc bản của huyện Mỹ Đức nói riêng và Thủ đô nói chung. Đây là nơi duy nhất của Hà Nội lưu giữ được loại hình Rối Tuồng - một sự kết hợp mà theo Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng là “độc nhất vô nhị”. Mỗi quân rối tại đây thường được tạc từ gỗ xoan hoặc gỗ sung - những loại gỗ nhẹ, bền bỉ và không nứt nẻ theo thời gian. Để con rối có "hồn", người nghệ nhân phải tỉ mỉ từ khâu đục đẽo đến việc thiết kế hệ thống khớp nối phức tạp, giúp nhân vật có thể cử động linh hoạt, uyển chuyển.
 |
Nhân vật rối cạn Tế Tiêu với tạo hình mộc mạc, đậm chất dân gian (Ảnh: Lâm Ánh) |
Lâu nay, khi nhắc đến múa rối, công chúng thường nghĩ ngay đến múa rối nước với mặt nước làm sân khấu. Thế nhưng, rối cạn Tế Tiêu lại chọn cho mình một lối đi riêng biệt và đầy kiêu hãnh. Nếu các phường rối khác thường diễn tích chèo thì Tế Tiêu lại tái hiện các trích đoạn Tuồng kinh điển như "Chém Tá", "Thoát Hoan chui ống đồng". Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng tự hào: "Việt Nam mình có rối nước rất đặc sắc, nhưng rối cạn Tế Tiêu cũng sở hữu giá trị độc bản riêng. Sự trân quý nằm ở chỗ nghệ thuật này vẫn chiếm trọn lòng tin của khán giả. Đặc biệt nhất là nghệ thuật Rối Tuồng. Các cụ ngày xưa đã dày công nghiên cứu để đưa vũ đạo, trang phục và tạo hình Tuồng vào con rối. Cái bộ máy điều khiển vũ đạo này rất đặc biệt, nó mô phỏng những động tác khó của Tuồng cổ mà chưa nơi nào làm giống được."
Chính sự tinh xảo của "bộ máy" bên trong và kỹ thuật điều khiển điêu luyện đã tạo nên tinh hoa của rối Tế Tiêu. Trên sân khấu, khán giả không chỉ thấy những quân rối gỗ vô tri, mà thấy cả tâm hồn người nghệ sĩ lồng ghép trong từng cái liếc mắt, vung tay. Theo nghệ nhân Phạm Công Bằng chia sẻ, việc phường rối liên tục được mời biểu diễn tại Phố cổ Hà Nội hay các sự kiện văn hóa lớn đã minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản trong lòng đời sống đương đại.
 |
Nghệ nhân phường rối Tế Tiêu biểu diễn một tích trò rối cạn (Ảnh: Lâm Ánh) |
Tuy nhiên, để "chạm" được tới giới trẻ trong thời đại công nghệ, anh Bằng hiểu rằng không thể chỉ dựa vào vốn cổ. Anh cùng các cộng sự đã không ngừng tư duy để đổi mới nội dung: "Đây là một thách thức lớn. Chúng tôi xây dựng thêm những trò diễn dí dỏm, đưa hình ảnh đời thường lên sân khấu. Khi khán giả thấy hình bóng mình trong đó, họ sẽ thấy gần gũi hơn. Đó là cách chúng tôi "tranh đua" với thời cuộc để quyết giữ bằng được di sản của cha ông."
Giữ cho ánh đèn sân khấu Tế Tiêu không tắt
Hiện nay, phường rối Tế Tiêu vẫn duy trì 20 thành viên hoạt động tích cực. Dù mỗi người một công việc, bận rộn mưu sinh, họ vẫn đều đặn tề tựu hàng tuần để tập luyện. Chính sự gắn kết và tinh thần đoàn kết ấy đã giữ cho nhịp đập của làng nghề không bị ngắt quãng. Một trong những trăn trở lớn nhất của nghệ thuật dân gian chính là kinh phí. Nghệ nhân chia sẻ, mỗi buổi diễn là một lần nghệ nhân phải gồng gánh nhiều chi phí, từ thuê âm thanh, ánh sáng đến vận chuyển. Những người nghệ sĩ nông dân ấy không chỉ bỏ công sức biểu diễn mà còn phải tự tay mua gỗ, sắt thép, sơn xi để tạo hình quân rối, chấp nhận hy sinh thời gian và cả thu nhập cá nhân. “Chúng tôi đều phải làm nghề khác để mưu sinh và nuôi nghề rối. Tôi may mắn có nghề sửa chữa điện tử, công việc liên quan đến kỹ thuật âm thanh nên đã hỗ trợ rất nhiều trong việc đầu tư trang thiết bị cho phường mà không phải đi thuê mướn bên ngoài.”, nghệ nhân Phạm Công Bằng tâm sự.
Sự cống hiến của anh không chỉ dừng lại trên sân khấu mà còn nằm ở nỗ lực truyền dạy cho thế hệ mai sau. Hàng năm, mỗi dịp hè về, phường rối lại rộn ràng tiếng trẻ nhỏ trong các lớp dạy nghề. Với anh, đây không chỉ là lớp học kỹ thuật, mà là nơi nuôi dưỡng tâm hồn, nơi các em được chơi và sống cùng di sản. Nghệ nhân Phạm Công Bằng chia sẻ về tâm huyết của phường rối: "Kế hoạch của phường rất rõ ràng: tạo cơ hội cho thế hệ trẻ được ‘chạm’, được thực hành thực tế. Từ đó, tình yêu nghề mới nảy nở tự nhiên. Tôi hy vọng sau này các cháu cũng giống như chúng tôi, dù làm bất cứ công việc gì để mưu sinh, vẫn luôn ý thức giữ gìn mạch nguồn truyền thống mà cha ông để lại.”
 |
Khán giả nhí hào hứng tương tác cùng những con rối cạn Tế Tiêu (Ảnh: Rối Tế Tiêu) |
Ước nguyện lớn nhất của người nghệ nhân ưu tú lúc này là khu bảo tồn rối cạn sớm đi vào hoạt động ổn định, trở thành một điểm đến du lịch thực thụ. Anh kỳ vọng vào sự giao thoa giữa du lịch và "công nghiệp văn hóa" để tạo ra nguồn thu nhập bền vững: "Những người đi trước có thể hy sinh vì đam mê, nhưng không thể bắt đời sau cũng phải hy sinh mãi như thế. Chỉ khi đảm bảo được cuộc sống, di sản mới có thể tồn tại vĩnh cửu. Đó chính là mong mỏi lớn nhất của tôi!".
