Hành trình sáng tạo Quốc huy Việt Nam

Đằng sau biểu tượng Quốc huy cao quý của dân tộc là câu chuyện đặc biệt gắn với lịch sử đất nước và hành trình lao động lặng thầm nhưng vĩ đại của cố họa sĩ Bùi Trang Chước.

______________

Năm 1951, cuộc thi sáng tác mẫu Quốc huy được phát động và thu hút sự tham gia đông đảo của họa sĩ trên cả nước. Từ hàng trăm tác phẩm, 15 bản phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam của họa sĩ Bùi Trang Chước được Ban Mỹ thuật, Ngành Văn nghệ Trung ương chọn gửi Bộ Tuyên truyền để trình Thủ tướng Chính phủ vào tháng 10/1954.

Trong bản Di bút "Tôi vẽ mẫu Quốc huy" viết ngày 26/4/1985, họa sĩ Bùi Trang Chước đã kể chi tiết về hành trình sáng tạo mẫu Quốc huy của mình với 112 bản phác thảo mẫu, gồm 57 bản chì và 55 bản màu được vẽ tay từ năm 1953-1955. Họa sĩ Bùi Trang Chước đã kể lại trong bản di bút: “Tôi phác thảo một số mẫu về hình dáng khác nhau, cũng dùng những bông lúa Việt Nam và cái đe hoặc bánh xe tượng trưng cho công nông nghiệp. Về nội dung bên trong, tôi dùng hình tượng cây tre hoặc con trâu”.

Chân dung họa sĩ Bùi Trang Chước do con trai Bùi Trang Toàn vẽ bút sắt theo kỹ thuật chải nét

Chia sẻ về quá trình nghiên cứu của bố mình, bà Bùi Minh Thủy (con gái họa sĩ Bùi Trang Chước) nhớ rất rõ: “Với những hình ảnh, thành tố của Quốc huy, bố tôi phải lặn lội xuống ruộng, hái bông lúa lên, nghiên cứu bông lúa đó rủ xuống như thế nào để đưa lên hình ảnh Quốc huy”.

Với 15 bản phác thảo được lựa chọn và trình lên Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn “mẫu số 1” và góp ý: hình tượng cái đe là biểu tượng của "thủ công nghiệp cá thể", nên dùng hình tượng tượng trưng cho "nền công nghiệp hiện đại" để phù hợp hơn với định hướng phát triển của đất nước. Lắng nghe ý kiến của Bác, họa sĩ Bùi Trang Chước đã hoàn thiện và chỉnh sửa, sau cùng được gọi là “bản số 18”.

Quốc huy Việt Nam

Sau khi chỉnh sửa theo góp ý của Bác Hồ, trong Di bút của mình, họa sĩ Bùi Trang Chước viết rằng: "Mẫu Quốc huy lần này tôi cũng vẽ hình tròn, chung quanh hai bên có thêm những bông lúa kéo dài lên trên tiếp giáp với nhau ở đỉnh trục đường vòng tròn, hai bên vẫn giữ những bông lúa rủ xuống vào trong ôm lấy bánh xe thay cho cái đe, ở phía dưới, dải lụa ở giữa có chữ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hai đầu dải lụa vẫn quấn lên các bông lúa mỗi bên hai đoạn, gốc các bông lúa bắt chéo nhau tạo thành đế Quốc huy thót hai đầu cho gọn. Phía bên trong nền là ngôi sao, dưới ngôi sao để trống cho thoáng, không có mặt trời và tia chiếu sáng chung quanh”.

Bà Bùi Minh Thủy, con gái cố họa sĩ Bùi Trang Chước

Mẫu Quốc huy này đã được Trung ương duyệt, song cần chỉnh sửa một số chi tiết nhỏ. Do họa sĩ Bùi Trang Chước khi đó đó nhận nhiệm vụ tuyệt mật của Chính phủ là vẽ và in tiền nên công việc này được giao lại cho họa sĩ Trần Văn Cẩn. Điều này đã gây ngộ nhận và nhầm lẫn trong suốt 50 năm rằng họa sĩ Trần Văn Cẩn là tác giả của Quốc huy Việt Nam. Mãi đến sau này, sự thật mới được sáng tỏ, công lao to lớn của họa sĩ Bùi Trang Chước được khẳng định.

Ngày 14/1/1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 254-SL về việc ban bố mẫu Quốc huy Việt Nam. Ngày 2/7/1976, tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI quyết định giữ nguyên mẫu Quốc huy, chỉ thay đổi phần Quốc hiệu “Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến tri ân cố họa sĩ Bùi Trang Chước nhân ngày Quốc khánh 2/9/2024

Quốc huy Việt Nam được mô tả tại khoản 2 Điều 13 Hiến pháp 2013 như sau: "Quốc huy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hình tròn, nền đỏ, ở giữa có ngôi sao vàng năm cánh, xung quanh có bông lúa, ở dưới có nửa bánh xe răng và dòng chữ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam".

Các nhà nghiên cứu nhận định mẫu Quốc huy của họa sĩ Bùi Trang Chước là kết tinh của trí tuệ, tâm huyết và tài năng. Với hai màu chủ đạo đỏ-vàng, bố cục được tạo nên cân đối, vững chắc, các hình tượng trong Quốc huy được nghiên cứu chắt lọc mang tính tượng trưng, chuẩn mực. Đặc biệt, hai bó lúa chín vàng với 54 hạt lúa tượng trưng cho 54 dân tộc được thể hiện tinh tế, cùng dải lụa đỏ kết nối các thành tố hài hòa, mẫu Quốc huy là một kiệt tác nghệ thuật mang giá trị biểu tượng sâu sắc.

Ngày 25/12/2021, tập phác thảo đồ sộ mẫu Quốc huy Việt Nam của họa sĩ Bùi Trang Chước được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2198/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Họa sĩ Bùi Trang Chước (1915-1992) là một tượng đài của nền hội họa, một bậc thầy trong lĩnh vực nghệ thuật đồ họa Việt Nam. Ông là một trong những người vẽ tem bưu chính đầu tiên ở Việt Nam và toàn Đông Dương, lĩnh vực từng chỉ dành riêng cho các họa sĩ Pháp. Năm 1953, ông được biệt phái sang Ban Pháp chế Phủ Thủ tướng làm nhiệm vụ thiết kế mẫu Bằng khen, Huân, Huy chương cho Chính phủ. Ông chính là tác giả của những mẫu Huân Huy chương danh giá: Huân chương Sao vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, Huân chương Quân công... Sau đó, ông tham gia cuộc thi sáng tác mẫu Quốc huy và thực hiện nhiệm vụ tuyệt mật: thiết kế mẫu tiền giấy cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

15 mẫu phác thảo Quốc huy của họa sĩ Bùi Trang Chước trình lên Chính Phủ

Quốc huy Việt Nam được chọn và chỉnh sửa từ mẫu số 1

Đặc biệt, họa sĩ Bùi Trang Chước còn là tác giả chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh trên huy hiệu đúc bằng vàng mà phi công Phạm Tuân mang theo trong chuyến bay vào vũ trụ năm 1980. Đây cũng là mẫu huy hiệu Bác Hồ được sử dụng hiện nay.

Bên cạnh đó, họa sĩ Bùi Trang Chước còn sáng tác nhiều tem thư và biểu trưng nổi tiếng như: biểu trưng Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, biểu trưng Ngày Thương binh Liệt sĩ, biểu trưng Xưởng phim Việt Nam... Và một điều mà ít ai biết: mặt tiền trang trí Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng chính là tác phẩm của ông.

Chia sẻ về bố mình, bà Bùi Minh Thủy xúc động: “Bố là người kiệm lời, ít răn dạy chúng tôi phải thế này, thế kia. Nhưng chính cuộc đời ông, lối sống và nhân cách của ông đã là tấm gương để chúng tôi noi theo. Ông sống âm thầm, không màng đến danh tiếng mà chỉ biết làm việc. Ông luôn nhắc nhở chúng tôi rằng: không nên nói nhiều mà hãy trả lời bằng hành động”.

Một số bản phác thảo các mẫu Quốc huy bằng chì kỳ công và tỉ mỉ

Trước việc đứa con tinh thần của bố mình bị hiểu lầm là do họa sĩ khác sáng tác, bà Bùi Minh Thủy cùng gia đình đã tổng hợp hơn 100 bản phác thảo mẫu Quốc huy, tài liệu, thư tịch… liên quan thành quyển tài liệu khổ A3 dày hàng trăm trang. Đồng thời, với sự hỗ trợ của các học trò của họa sĩ Bùi Trang Chước và Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, bà Thủy đã dày công sưu tầm đầy đủ 15 mẫu Quốc huy của bố được lựa chọn để trình lên Chính phủ (năm 1955) và những tài liệu có liên quan để chứng minh rằng họa sĩ Bùi Trang Chước mới chính là tác giả đích thực của Quốc huy.

Một số mẫu phác thảo mẫu Quốc huy

Bà Thủy cho biết, bố vốn là một người tỉ mỉ, kỹ lượng nên hầu hết bản gốc các mẫu phác thảo đều được ông cất giữ cẩn thận, kể cả trong những năm kháng chiến. Chỉ cần nhìn vào cuốn sổ tư liệu ấy đã đủ biết tài năng, những đóng góp to lớn của họa sĩ Bùi Trang Chước cho nền mỹ thuật nước nhà.

Họa sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam bày tỏ sự kính trọng: “Thật xúc động trong sự tưởng nhớ, kính trọng cố Họa sĩ Bùi Trang Chước khi gặp lại những bản phác thảo đầu tiên của mẫu Quốc huy Việt Nam… Đây là những minh chứng đẹp đẽ cho những cống hiến thầm lặng của ông cho đất nước, dân tộc mà không đòi hỏi gì cho riêng mình.”

Họa sĩ Bùi Trang Chước qua đời năm 1992. Với những đóng góp to lớn của mình, ông được truy tặng nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước: Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng nhất (năm 1988), Huân chương Lao động hạng Nhì (năm 1988), giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật (năm 2022)… Tên ông được đặt cho hai đường phố tại thủ đô Hà Nội và thành phố Đà Nẵng.

Di bút "Tôi vẽ mẫu Quốc huy” của họa sĩ Bùi Trang Chước

Họa sĩ Bùi Trang Chước còn được Trung tâm Tiểu sử quốc tế Cambridge (Anh) vinh danh vì sự nghiệp cống hiến cho hội họa. Ông có tên trong danh sách “Danh nhân quốc tế” của tổ chức Who's Who xuất bản lần thứ 13 (năm 1999) và trong danh sách “Những người xuất chúng vì quốc tế” xuất bản lần thứ 7 (năm 1998).

Quốc huy Việt Nam, qua bàn tay tài hoa của họa sĩ Bùi Trang Chước, không chỉ là biểu tượng của một quốc gia, mà còn là ngọn lửa bất diệt, thắp sáng tinh thần đoàn kết và khát vọng vươn lên của dân tộc Việt Nam.