Được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới vào tháng 7/2025, quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc gắn liền với Thiền phái Trúc Lâm, ghi dấu hơn 700 năm hình thành và phát triển của một truyền thống tư tưởng đặc sắc, nơi cảnh quan núi rừng hoà quyện với triết lý Phật giáo và đời sống cộng đồng.
 |
Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là một quần thể di tích dạng chuỗi (serial), gồm 12 điểm thành phần phân bố qua ba tỉnh là Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng. Đây là một không gian di sản thống nhất, phản ánh trọn vẹn quá trình hình thành, phát triển và lan toả của một hệ giá trị văn hoá - tinh thần đặc sắc của Việt Nam.
Quần thể này thể hiện sự kết hợp độc đáo giữa di sản vật thể và phi vật thể, bao gồm hệ thống chùa cổ, tháp, bia đá, kiến trúc truyền thống, cùng với các nghi lễ tôn giáo, giáo lý, phong tục hành hương và lễ hội được duy trì qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, bộ mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm - đã được UNESCO ghi danh là Di sản Tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương - là minh chứng quan trọng cho giá trị tư liệu và lịch sử của quần thể.
 |
Chính sự đan xen giữa các yếu tố vật chất và tinh thần đã mang lại cái nhìn sâu sắc về đời sống tâm linh cũng như tính liên tục văn hóa của người Việt, điều hiếm thấy ở nhiều quần thể di sản khác trong khu vực. Trên cơ sở đó, UNESCO đã ghi danh quần thể này dựa trên các tiêu chí về Giá trị Nổi bật Toàn cầu (OUV), nhấn mạnh sự tương tác hữu cơ giữa địa điểm - với dãy núi Yên Tử và cảnh quan Côn Sơn, Kiếp Bạc - niềm tin tôn giáo của Phật giáo Trúc Lâm và vai trò của quyền lực chính trị thời Trần trong việc định hình và lan tỏa hệ giá trị ấy.
 |
Mỗi khu vực đảm nhận một vai trò trong tiến trình phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Núi Yên Tử gắn với giai đoạn hình thành và tu tập ban đầu; chùa Vĩnh Nghiêm là nơi đào tạo, hệ thống hóa và truyền bá giáo lý; khu di tích Côn Sơn, Kiếp Bạc thể hiện sự tiếp nối và lan tỏa truyền thống qua nhiều thế kỷ.
 |
Vào thế kỷ XIII, sau khi nhường ngôi, vua Trần Nhân Tông trở thành Thái Thượng hoàng và chọn núi Yên Tử làm nơi tu hành. Đây là một chỉnh thể tự nhiên - văn hoá với cảnh quan linh thiêng: núi cao, rừng rậm, mây mù… Tại đây, cùng với các tu sĩ Phật giáo xuất thân từ hoàng tộc và tăng lữ đương thời, Phật hoàng Trần Nhân Tông đã đặt nền móng cho Thiền phái Trúc Lâm - một dòng thiền truyền thống do người Việt sáng lập, mang đậm bản sắc Việt Nam.
 |
Thiền phái Trúc Lâm đề cao tinh thần nhập thế, gắn việc tu hành với trách nhiệm xã hội. “Giác ngộ” không phải là từ bỏ thế gian mà ngược lại, là dấn thân vào cuộc sống, hoà mình vào niềm vui, nỗi buồn của dân tộc. Khi đất nước thái bình thì quay về với đời sống tu hành thanh tịnh. Tinh thần này thể hiện rõ trong tôn chỉ của Thiền phái: “Bất lập văn tự, Giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”, tức: không chấp văn tự, truyền ngoài giáo lý, thẳng chỉ tâm người, thấy tánh thành Phật. Vì vậy, các thiền sư không chỉ tu hành trong chùa chiền mà còn tham gia vào các hoạt động xã hội, giúp đỡ dân nghèo và xây dựng đất nước. Ngoài ra, thiền phái Trúc Lâm còn thể hiện ở sự dung hoà giữa Giới - Định - Tuệ, giữa lý thuyết và thực hành, giữa nhập thế và xuất thế.
 |
Ảnh hưởng của Phật giáo Trúc Lâm vượt ra ngoài phạm vi tôn giáo, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình củng cố bản sắc văn hóa, chủ quyền quốc gia và cơ cấu xã hội Đại Việt. Truyền thống tư tưởng - tôn giáo mang bản sắc riêng này đã trở thành một trong những nền tảng quan trọng tạo nên giá trị nổi bật của quần thể di sản.
 |
Chùa Vĩnh Nghiêm (hay còn được gọi là chùa Đức La), là một ngôi chùa cổ nằm tại xã Tân An, tỉnh Bắc Ninh. Đây là học viện Phật giáo có từ triều đại nhà Trần, nơi đào tạo tăng đồ cho cả nước trong hơn 700 năm hình thành và phát triển của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Ngoài hệ thống tượng thờ (hơn 1000 pho tượng), hoành phi - câu đối, văn bia, chùa Vĩnh Nghiêm hiện vẫn đang lưu giữ hơn 3.000 mộc bản chạm khắc kinh văn và trước tác của Thiền phái Trúc Lâm. Đây là di sản quý giá cho quá trình nghiên cứu lịch sử phát triển của chữ Nôm. Điểm đặc biệt là toàn bộ chữ được khắc ngược chiều trên mặt gỗ, để khi in ra sẽ trở lại đúng chiều đọc.
 |
Các mộc bản chủ yếu được làm từ gỗ thị - loại gỗ màu trắng, có độ bền cao, ít cong vênh và chịu ẩm tốt, giúp bảo tồn chữ khắc qua nhiều thế kỷ. Kỹ thuật khắc chữ và đồ án trang trí trên mỗi tấm ván đều được thực hiện theo đúng quy chuẩn in của Việt Nam. Mỗi trang sách in ra đều có biên lan (khung viền lề sách), bản tâm (vị trí khắc tiêu đề sách), ngư vĩ (gáy sách). Ở ván khắc tương ứng với trang đầu và trang cuối của mỗi cuốn sách, thường có lạc khoản cho biết thời gian san khắc, người san khắc, địa điểm tàng trữ.
 |
Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là tư liệu thể hiện tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm, có ý nghĩa lớn đối với xã hội Việt Nam trên nhiều phương diện: triết lí nhân sinh và giáo dục nhân cách công dân, tôn giáo tín ngưỡng, ngôn ngữ văn tự, khoa học kĩ thuật, văn học nghệ thuật.
 |
Là nơi lưu giữ một truyền thống văn hóa - tôn giáo được duy trì liên tục suốt hơn 700 năm, các địa điểm trong Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vẫn diễn ra các hoạt động thờ tự, tu học và hành hương. Nơi đây đã trở thành không gian sinh hoạt tâm linh quen thuộc của cộng đồng người Việt. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, người dân địa phương đã trực tiếp tham gia trông nom, hương khói và tổ chức nghi lễ tại các điểm di tích, góp phần duy trì đời sống tín ngưỡng gắn với Thiền phái Trúc Lâm qua nhiều thế hệ.
 |
Quần thể di tích cũng gắn liền với quá trình hình thành và lan tỏa những giá trị nhân văn của Phật giáo Trúc Lâm. Việc duy trì các nghi lễ, lễ hội, hoạt động hoằng dương Phật pháp và các hành trình hành hương tới những điểm di tích trong nước và tại các tổ chức Phật giáo Trúc Lâm trên thế giới - cho thấy sức sống bền vững và tầm ảnh hưởng rộng mở của triết lý nhân sinh đề cao tinh thần cộng đồng, lối sống hài hòa với thiên nhiên, lòng nhân ái và khát vọng hòa bình.
