Các địa điểm được UNESCO công nhận là những nơi có giá trị đặc biệt đối với nhân loại. Chúng bao gồm nhiều loại cảnh quan và mô hình bảo tồn khác nhau, như: Di sản Thế giới bảo vệ những nơi có giá trị nổi bật toàn cầu; Khu Dự trữ Sinh quyển thúc đẩy sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển bền vững; Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO kết hợp bảo vệ di sản địa chất với giáo dục và phát triển địa phương.
Những khu vực này được quản lý nhằm bảo vệ vẻ đẹp tự nhiên, giá trị văn hóa và khoa học, đồng thời hỗ trợ phát triển bền vững và mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.
Trong báo cáo “Con người và thiên nhiên tại các khu vực được UNESCO công nhận: Những đóng góp ở quy mô toàn cầu và địa phương”, UNESCO cho thấy hơn 2.260 địa điểm này là những vùng đất sống động, nơi cộng đồng và thiên nhiên đã cùng nhau phát triển, thích nghi và thịnh vượng qua nhiều thế kỷ. Tổng cộng, các khu vực này trải rộng trên hơn 13 triệu km vuông, lớn hơn diện tích của Ấn Độ và Trung Quốc cộng lại và là nơi sinh sống của khoảng 900 triệu người.
Chúng bảo vệ hệ sinh thái đa dạng đặc biệt, là nơi cư trú của hơn 60% các loài động vật đã được ghi nhận trên thế giới. Những cánh rừng tại đây hấp thụ khoảng 15% tổng lượng carbon mà rừng trên toàn cầu hấp thụ. Tuy nhiên, gần 90% trong số đó đang đối mặt với rủi ro ngày càng gia tăng từ biến đổi khí hậu, áp lực sử dụng đất và các tác động khác do con người gây ra.
Tại Cameroon, Khu bảo tồn động vật Dja vừa là Di sản Thế giới vừa là Khu Dự trữ Sinh quyển là một trong những khu rừng nhiệt đới nguyên sinh lớn nhất châu Phi. Được gìn giữ qua nhiều thế hệ cộng đồng bản địa và người dân địa phương, nơi đây thể hiện sự cân bằng mong manh giữa con người và thiên nhiên. Nhưng hiện nay, sự cân bằng đó đang bị đe dọa bởi khai thác gỗ trái phép, mở rộng nông nghiệp và tác động của biến đổi khí hậu.
Dù vậy, Dja cũng là nơi của sự hồi sinh. Những hoạt động bảo vệ môi trường do cộng đồng dẫn dắt đang khôi phục hệ sinh thái và xây dựng lại niềm tin. Đồng thời, tri thức địa phương được hình thành từ quan sát, sự tôn trọng và khả năng thích nghi đang được công nhận là yếu tố quan trọng trong công tác bảo tồn. Tại đây, con người không tách rời thiên nhiên; họ chính là những người gìn giữ, đồng hành và là tương lai của thiên nhiên.
Trên khắp thế giới, những câu chuyện tương tự cũng diễn ra tại các khu vực được UNESCO công nhận khác. Ở Niger, người du mục Tuareg di chuyển qua Khu bảo tồn thiên nhiên Aïr và Ténéré theo những tuyến đường cổ xưa gắn với nguồn nước, mùa vụ và sự sinh tồn. Tại Nhật Bản, trong cảnh quan Toya-Usu, cộng đồng Ainu vẫn duy trì truyền thống tôn trọng và sống hài hòa với sông ngòi, rừng núi. Ở Greenland, khu vực Kujataa phản ánh hàng thế kỷ thích nghi của cộng đồng người Norse và Inuit. Tại East Rennell thuộc quần đảo Solomon, sự quản lý của người bản địa vẫn tiếp tục định hướng cuộc sống quanh hồ Tegano.
Dù khác nhau về văn hóa và địa lý, những nơi này đều có điểm chung: văn hóa con người và các hệ sinh thái tự nhiên luôn gắn bó chặt chẽ với nhau. Muốn bảo vệ thiên nhiên thì cũng phải chăm lo cho con người, và ngược lại.
Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng rủi ro tại gần như tất cả các khu vực được UNESCO công nhận. Nhiều hệ sinh thái đang tiến gần đến những “điểm tới hạn” nguy hiểm. Nếu không có các hành động mạnh mẽ và phối hợp hơn, những lợi ích mà các vùng đất này mang lại cho đa dạng sinh học, sự ổn định khí hậu và đời sống con người có thể bị suy giảm nghiêm trọng.
Báo cáo của UNESCO cho thấy những hành động ở cấp địa phương có thể tạo ra tác động toàn cầu. Việc tăng cường vai trò quản lý của cộng đồng, kết hợp tri thức bản địa và gắn bảo tồn với phát triển bền vững là những giải pháp thiết thực cho cuộc khủng hoảng khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học hiện nay.
Tại Dja, sự hồi sinh của khu rừng không chỉ là thành công của riêng địa phương, mà còn là một phần của câu chuyện toàn cầu — câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng bảo vệ những vùng đất sống này cũng chính là bảo vệ tương lai của chính con người.
