Hệ thống quản lý trong thời đại nhiều biến động
Theo thống kê, khoảng 86% các địa điểm được ghi danh theo Công ước về bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới (gọi tắt là Công ước 1972) tại 147 quốc gia thành viên từng phát sinh vấn đề trong công tác quản lý và phải tham gia cơ chế Giám sát Phản ứng của Công ước để xử lý. Con số này cho thấy những rủi ro không còn mang tính cá biệt. Áp lực phát triển, thiếu hụt nguồn lực bảo trì, thiên tai, biến đổi khí hậu và những khoảng trống trong phối hợp thể chế đang cùng lúc tác động lên các di sản thế giới.
Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải xây dựng mô hình quản lý tích hợp, đủ năng lực bảo vệ giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, đồng thời kết nối hữu cơ giữa bảo tồn văn hóa và thiên nhiên, bảo đảm quyền lợi và tri thức của cộng đồng bản địa và cư dân địa phương trong toàn bộ tiến trình quản trị.
Chia sẻ về vấn đề này, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO, nhận định rằng: "Quản lý di sản thế giới là thách thức thường trực và mang tính khẩn thiết".
Theo ông, cách tiếp cận địa điểm di sản (heritage place approach) là phương pháp quản lý tích hợp, cho phép định hướng sự vận động của di sản trong bối cảnh xã hội, kinh tế và môi trường luôn biến đổi, qua đó bảo đảm tính hiệu quả, bao trùm và thích ứng của hệ thống quản lý.
Cẩm nang Quản lý di sản thế giới được xây dựng như tài liệu tham chiếu chủ chốt dành cho nhà quản lý địa điểm, chủ thể quyền, chuyên gia di sản và các thiết chế liên quan. Ấn phẩm tích hợp và cập nhật hai cẩm nang trước đó về quản lý di sản thiên nhiên và di sản văn hóa, hình thành một khung hướng dẫn thống nhất cho toàn bộ hệ thống quản lý.
Điểm nhấn của cẩm nang là thúc đẩy cách tiếp cận dựa trên địa điểm và lấy con người làm trung tâm. Di sản không được xem là thực thể tĩnh mà là nguồn lực động, mang nhiều tầng giá trị và gắn với không gian xã hội, môi trường, kinh tế rộng lớn. Cách tiếp cận này đặt di sản vào trung tâm của các chiến lược phát triển bền vững và nâng cao phúc lợi cộng đồng.
 |
Cẩm nang Quản lý di sản thế giới được UNESCO và ba Cơ quan Tư vấn của Ủy ban di sản thế giới công bố trong ngày 19/02/2026. Ảnh: UNESCO |
Bà Aruna Francesca Maria Gujral, Tổng Giám đốc Trung tâm quốc tế về nghiên cứu bảo tồn và phục hồi các di sản văn hóa (ICCROM), cho rằng: "Ấn phẩm đề cao quản trị liên ngành có sự tham gia và khung tiếp cận dựa trên quyền (rights-based frameworks). Đồng thời, đây là tài liệu thực hành thiết thực cho công tác tăng cường năng lực ở mọi cấp độ, từ người thực hành tại địa điểm, cộng đồng bản địa đến nhà hoạch định chính sách và các mạng lưới khu vực".
Ở góc độ chuyên môn, bà Teresa Patricio, Chủ tịch Hội đồng quốc tế về di tích và địa điểm (ICOMOS), nhấn mạnh: "Cẩm nang Quản lý di sản thế giới cung cấp hướng dẫn cụ thể nhằm xây dựng hệ thống quản lý di sản vững chắc, bao gồm lập kế hoạch, triển khai, giám sát và đánh giá, từ đó liên tục cải thiện hiệu quả bảo tồn vì lợi ích của cả di sản và xã hội".
 |
Ấn phẩm cung cấp định dạng online miễn phí, nằm trong Bộ cẩm nang Tài nguyên Di sản Thế giới của ba Cơ quan Tư vấn của Công ước 1972 (ICCROM, ICOMOS và IUCN) cùng với UNESCO. Ảnh: UNESCO |
Đáng chú ý, ấn phẩm còn là nền tảng tri thức cho việc vận dụng các công cụ như cẩm năng về Bộ công cụ nâng cao giá trị di sản của chúng ta 2.0 (Enhancing Our Heritage Toolkit 2.0) để đánh giá hiệu quả quản lý, hướng dẫn và bộ công cụ đánh giá tác động trong bối cảnh Di sản Thế giới, cũng như các hệ thống thực hành tốt ở cấp độ quốc tế, trong đó có Tiêu chuẩn danh lục xanh của Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN).
Theo Tiến sĩ Grethel Aguilar, Tổng Giám đốc IUCN, tài liệu xác lập những mục tiêu mới cho quản lý di sản, nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ tích hợp với sự tham gia của nhiều lĩnh vực, gắn kết các mục tiêu xã hội, kinh tế và môi trường, bảo vệ đa dạng sinh học và đa dạng văn hóa, đồng thời thúc đẩy công bằng xã hội và phát triển bền vững.
Từ lý thuyết đến kiểm chứng thực tiễn
Ấn phẩm được phát triển chung bởi UNESCO, ICCROM, ICOMOS và IUCN dưới sự điều phối của Chương trình lãnh đạo di sản Thế giới, với sự hỗ trợ tài chính từ Bộ Khí hậu và Môi trường Na Uy.
Nội dung tài liệu đã được kiểm chứng thông qua nhiều hoạt động tăng cường năng lực dành cho nhà quản lý địa điểm, đầu mối quốc gia, cộng đồng và các nhóm thực hành. Trong đó có khóa học trọng điểm về quản lý di sản thế giới cùng các chương trình tập huấn về hiệu quả quản lý, đánh giá tác động, quản lý rủi ro thiên tai và hành động khí hậu.
Trong bối cảnh di sản đứng trước sức ép đồng thời từ bảo tồn và phát triển, cẩm nang Quản lý di sản thế giới không chỉ là một tài liệu kỹ thuật. Ấn phẩm khẳng định rằng quản lý di sản phải đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, phải nhận diện và xử lý minh bạch các xung đột lợi ích, và phải gắn chặt với các mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu. Di sản được nhìn nhận như một thực thể sống, đòi hỏi hệ thống quản trị có tầm nhìn dài hạn, trách nhiệm rõ ràng và năng lực thích ứng trước những biến động của thời đại.
