Lịch hẹn chớp nhoáng của mùa rươi
Hà Nội không thiếu món ngon cho một buổi chiều lai rai. Nhưng riêng với chả rươi, người ta không thể hứng lên là tìm ăn bất kỳ lúc nào. Nói đến rươi là nói đến cái nếp ăn tính theo ngày, theo tuần: “Tháng Chín mùng mười, tháng Mười mùng ba”. Mùa rươi nổi ngắn ngủi, thường bắt đầu từ cuối tháng 9 và kéo sang đầu tháng 10 âm lịch.
 |
Chả rươi hiện diện trong ký ức của người Hà Nội khi mùa thu tới. |
Những ngày rươi về, các hàng chả rươi lại đỏ lửa. Mùi vỏ quýt, thì là, thịt băm quyện với rươi trong chảo dầu nóng, len qua những con phố và đánh thức cơn thèm của những người đã chờ cả năm. Người bán tranh thủ nhập từng mẻ rươi tươi, người ăn cũng tranh thủ ghé qua. Chỉ chậm vài ngày, mùa rươi có thể đã sang vụ cuối.
Cái đặc biệt của rươi không chỉ nằm ở hương vị. Nó nằm ở cảm giác phải chờ. Người ta có thể thèm phở bất cứ ngày nào, nhưng thèm chả rươi đôi khi đồng nghĩa với việc phải nhớ xem rươi đã về chưa.
Hồng ngọt và nhịp thu vừa độ
Rời khỏi những ngày rươi, mùa thu Hà Nội bước sang một khoảng thời gian dịu hơn. Cái hanh khô bắt đầu rõ dần trong không khí, những gánh hàng rong xuất hiện thêm sắc cam ngả đỏ của hồng ngâm, hồng giòn.
 |
Hồng chín vào độ, sắc cam đỏ phủ kín những gánh hàng mùa thu Hà Nội. |
Thức quà này cũng đòi hỏi người ăn phải biết chờ. Mua sớm quá, quả còn chát, để muộn quá, hồng mất độ giòn. Đúng lúc, cắn một miếng hồng nghe tiếng giòn nhẹ, vị ngọt thanh lan ra sau lớp vỏ mỏng. Quả hồng khi ấy trở thành dấu hiệu cho một đoạn thu đang đi qua. Từ từ thưởng thức một miếng hồng giòn trong không khí se lạnh của mùa hoa sữa, đó là cách người Hà Nội nhâm nhi quãng thời gian lãng mạn nhất trong năm.
Sấu chín dầm - vệt màu cuối cùng của mùa thu
Nếu sấu xanh gắn với cái chua gắt của mùa hè, thì sấu chín xuất hiện khi mùa thu đã đi về phía cuối. Những quả sấu trên vòm cây chuyển dần sang màu vàng thẫm, lớp vỏ không còn xanh cứng như trước.
Sấu chín được gọt vỏ, dầm với đường, muối và ớt. Vị chua thanh của quả chín đi cùng cái mặn, ngọt, cay khiến món ăn đơn giản ấy trở thành thức quà quen thuộc trước cổng trường hay trong những hàng quà vặt. Có người mua một túi để ăn ngay trên đường, có người mang về chia cho bạn bè.
 |
Món ăn vặt kích thích vị giác người đi tìm mùa thu. |
Sấu chín cũng là thứ khiến người ta dễ có cảm giác phải ăn ngay. Bởi khi những quả sấu cuối cùng rời khỏi hàng cây, món ăn ấy cũng dần biến mất khỏi những gánh hàng. Mùa sấu chín không dài đến mức để người ta có thể hẹn “để hôm khác”.
Khi ẩm thực là thước đo thời gian
Điều thú vị của những thức quà mùa thu là chúng không chỉ được nhớ bằng vị giác. Chúng còn được dùng để đo thời gian.
Rươi báo hiệu một đoạn thu vừa tới. Hồng xuất hiện khi cái hanh khô rõ hơn. Sấu chín đến muộn, khi mùa đã bắt đầu ngả sang những ngày cuối. Chẳng cần nhìn lịch, đôi khi chỉ cần đi qua một hàng quà, ngửi thấy mùi chả rươi hay bắt gặp những sọt hồng là người ta biết mùa thu đã đến. Người Hà Nội vốn có nhiều cách để gọi tên mùa thu bằng màu lá, bằng tiết trời, bằng những con phố đông người chụp ảnh. Với những thức quà ngắn hạn, mùa thu còn được nhận ra bằng câu hỏi vu vơ: Hôm nay còn kịp ăn không?
Người bán phải canh thời điểm nhập hàng. Rươi tươi không thể để lâu, hồng phải bán đúng độ, sấu chín cũng chỉ có một khoảng thời gian ngắn để thu hoạch và chế biến. Mùa đến thì hàng về, mùa qua thì món cũng biến mất. Với người ăn, sự chờ đợi lại diễn ra theo cách khác. Có người đến đúng mùa vì nhớ món cũ, có người nghe bạn bè nhắc mới tìm ăn, có người vô tình bắt gặp trên đường rồi nhận ra đã đến lúc. Cái thú của đồ ăn theo mùa vì thế không chỉ nằm ở việc được ăn, mà còn ở cảm giác gặp được nó đúng lúc.
Thực khách vừa đón thu bằng mẻ rươi đầu vụ, đã thấy những trái hồng chín cây xuống phố, rồi lại vội vã nhường chỗ cho vị sấu chín dầm chớp nhoáng lúc cuối mùa. Mỗi món xuất hiện một khoảng thời gian ngắn rồi nhường chỗ cho thức quà khác. Có những món vừa kịp nhớ đã hết mùa, muốn ăn đúng vụ lại phải chờ thêm một năm.
Bởi vậy, những thức quà này có một giá trị mà những món ăn quanh năm không có là sự hữu hạn. Người ta ăn chậm hơn một chút, nhớ kỹ hơn một chút, và đôi khi tiếc một chút khi nhận ra mùa đã qua. Mùa thu cũng giống như một chiếc đồng hồ không có kim. Nó không chỉ được tính bằng ngày tháng, mà bằng những món ăn lần lượt xuất hiện rồi biến mất.
Đến khi hàng chả rươi thôi đỏ lửa, dư vị ngọt ngào của quả hồng đã tan đi, những túi sấu chín cũng thưa dần trên các gánh hàng, người ta mới chợt nhận ra mùa thu đã đi qua thêm một đoạn. Trong nhịp sống vội vã của phố phường Hà Nội, người ta vẫn có thể tìm về mùa thu còn sót lại ở các hàng quán trái mùa, nhưng khó có thể nếm ra hương vị của cơn gió lạnh đầu mùa, mùi hoa sữa vương trên đôi vai của gánh hàng cuối phố. Và có lẽ, một thức quà chỉ thật sự trọn vị khi ta kịp thưởng thức nó đúng mùa.
