Từ trung tâm cứu hộ đến những cánh rừng xanh

Hồi hương: Hàn gắn những mảnh mai vỡ

Những ngày đầu hạ, khu vực cách ly của Trung tâm Bảo tồn Rùa, Vườn Quốc gia Cúc Phương bận rộn hơn hẳn khi vừa tiếp nhận 28 cá thể rùa quý hiếm trở về từ Hàn Quốc. Đây là thành quả của quá trình ngoại giao và hợp tác quốc tế không mệt mỏi nhằm đưa những sinh linh bé nhỏ thoát khỏi đường dây buôn bán xuyên biên giới. Không chỉ riêng trường hợp này, mà phần lớn cá thể rùa đặt chân tới trung tâm đều mang theo một câu chuyện buồn về cuộc hành trình xuyên biên giới đầy đau đớn. Chị Nguyễn Thu Thủy, Quản lý Động vật kiêm điều phối viên tại Trung tâm chia sẻ: "Trước khi tiếp nhận các cá thể rùa, đội ngũ của Trung tâm đã khẩn trương chuẩn bị khu vực cách ly, kiểm dịch, các cá thể phải trải qua một quy trình sàng lọc và chăm sóc y tế nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn tối đa”.

Vườn Cúc Phương tiếp nhận các cá thể rùa quý hiếm được trao trả từ Hàn Quốc

Chị Thủy cho biết, ban đầu các cá thể rùa sẽ được nuôi nhốt trong không gian kiểm soát chặt chẽ nhằm rà soát và xử lý dứt điểm ký sinh trùng hay mầm bệnh. Sau khi hoàn thành giai đoạn này, những cá thể có thể trạng tốt sẽ được chuyển ra hệ thống chuồng ngoài trời hoặc khu vực bán hoang dã rợp bóng cây xanh. "Môi trường tự nhiên và thông thoáng này giúp chúng giảm căng thẳng, thoải mái hơn, từ đó tốc độ phục hồi cả về thể chất lẫn tinh thần đều tốt hơn", chị Thủy nhấn mạnh. Ngược lại, với những cá thể mang trên mình vết thương từ quá trình bị săn bắt, ưu tiên hàng đầu là điều trị chuyên sâu và duy trì nuôi giữ trong môi trường vô trùng. Việc làm này nhằm ngăn chặn tình trạng nhiễm trùng, đồng thời tạo cơ hội sống sót cao nhất cho những "bệnh nhân" đặc biệt.

Chị Nguyễn Thu Thuỷ - Quản lý Động vật kiêm điều phối viên tại Trung tâm Bảo tồn Rùa, Vườn Quốc gia Cúc Phương

Trái tim xanh giữa lòng rừng thẳm

Chuyến tiếp nhận 28 cá thể thuộc bốn loài rùa trở về từ Hàn Quốc lần này đánh dấu chuyến hồi hương thứ tư mà Trung tâm Bảo tồn Rùa thực hiện thành công. Kể từ lần đầu tiên tiếp nhận 34 cá thể rùa Trung Bộ bị buôn bán trái phép sang Hồng Kông, đến nay, hàng loạt loài quý hiếm như rùa hộp trán vàng, rùa sa nhân hay rùa đất Spengler… cũng đã được đưa về nước an toàn. Nhìn nhận về thành quả này, chị Nguyễn Thu Thủy tự hào khẳng định: “Điều này thể hiện tầm quan trọng và tinh thần hợp tác quốc tế ngày càng được củng cố, phát triển giữa Trung tâm và các tổ chức quốc tế trong nhiều năm qua. Việc đưa các cá thể rùa bị buôn bán trái phép ra nước ngoài trở về Việt Nam vừa giúp bổ sung nguồn gene để duy trì quần thể, vừa mở ra cơ hội tái hoang dã chúng về với tự nhiên trong tương lai gần”.

Những cá thể rùa được cứu hộ sẽ ở khu vực cách ly để theo dõi tình trạng sức khoẻ trước khi tái hoang dã

Nhìn lại lịch sử đẫm máu vào những thập niên 80 và 90 của thế kỷ trước, các loài rùa cạn và rùa nước ngọt tại Việt Nam đã phải đối mặt với một cuộc tàn sát vô cùng kinh hoàng. Phong trào săn lùng rùa bản địa bùng nổ mạnh mẽ, đẩy vô số sinh linh vào các đường dây buôn bán bất hợp pháp sang Trung Quốc để làm thực phẩm xa xỉ hoặc chế biến thành thuốc cổ truyền. Đứng trước sự suy giảm quần thể nghiêm trọng đó, Tổ chức Bảo tồn động thực vật hoang dã quốc tế (FFI) đã quyết định thành lập Trung tâm Bảo tồn Rùa vào năm 1998 nhằm vớt vát những hy vọng cuối cùng. Nơi đây đã nhanh chóng trở thành điểm tựa cho các loài rùa cạn và rùa nước ngọt trước làn sóng săn lùng tàn khốc. Cuối năm 2001, trung tâm chính thức trực thuộc sự quản lý của Vườn Quốc gia Cúc Phương, đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ trong chiến lược bảo vệ đa dạng sinh học. Với diện tích 7.000 mét vuông được quy hoạch chuyên biệt, TCC hiện là mô hình tiên phong, quy tụ những trang thiết bị hiện đại nhất để phục vụ công tác nhân nuôi và chăm sóc.

ác cá thể rùa được chăm sóc y tế kỹ càng để đảm bảo sức khoẻ

Mỗi khu chuồng nuôi, bể nước tại trung tâm đều được thiết kế tỉ mỉ để mô phỏng môi trường tự nhiên, giúp hơn 2.600 cá thể thuộc 22 loài rùa bản địa cảm thấy an toàn nhất. Trong số đó, phần lớn là những "cư dân" được giải cứu từ các vụ buôn bán trái phép hoặc là thế hệ được ấp nở thành công nhờ bàn tay tận tâm của đội ngũ chuyên gia. TCC hiện không chỉ dừng lại ở vai trò cứu hộ đơn thuần mà còn xác định rõ sứ mệnh nâng tầm ảnh hưởng trong mọi hoạt động bảo tồn tại Việt Nam.

Cuộc chiến pháp lý và bài toán tái hoang dã gian nan

Dù lực lượng chức năng đã triển khai nhiều biện pháp trấn áp mạnh tay, song bóng đen của nạn buôn bán động vật hoang dã vẫn rình rập và đe dọa trực tiếp đến sự sinh tồn của các loài rùa. Trung tâm vẫn liên tục phải mở cửa tiếp nhận và xử lý hàng loạt cá thể rùa suy kiệt được chuyển giao từ các trạm kiểm lâm trên phạm vi toàn quốc. Chỉ tính riêng trong năm 2019, hơn 180 cá thể đã được khẩn cấp đưa đến TCC, trong đó bao gồm những đại diện vô cùng quý hiếm như rùa hộp trán vàng miền Bắc, rùa hộp trán vàng miền Trung, rùa sa nhân và rùa bốn mắt. Mỗi cá thể được cứu thoát khỏi tay những kẻ săn trộm là một chiến thắng nhỏ bé nhưng lại mang ý nghĩa sống còn trong việc bảo vệ nguồn gen nguyên bản của hệ sinh thái hoang dã.

Các cá thể rùa được tái hoang dã tại Trung tâm Bảo tồn Rùa

Tuy nhiên, việc cứu hộ thành công mới chỉ là khởi đầu cho một hành trình gian nan, thách thức lớn nhất đối với những người làm bảo tồn lại nằm ở bài toán tìm kiếm sinh cảnh an toàn để tái hoang dã. Rừng tự nhiên đang đứng trước nguy cơ bị thu hẹp diện tích, trong khi cạm bẫy bủa vây khắp nơi khiến con đường trở về nhà của những chú rùa càng thêm phần trắc trở và nguy hiểm. Do đó, trung tâm buộc phải kiên nhẫn chăm sóc, nuôi dưỡng các cá thể này trong thời gian dài cho tới khi khảo sát và đánh giá được một địa điểm thực sự an toàn, phù hợp với đặc tính sinh thái. Sau khi trải qua thời kỳ kiểm dịch và đảm bảo đủ điều kiện sức khỏe thể chất, các cá thể khỏe mạnh nhất mới được ban quản lý lựa chọn cẩn thận để đưa đi thả về môi trường tự nhiên.

Những nỗ lực thầm lặng và bền bỉ ấy cuối cùng cũng đơm hoa kết trái bằng những chiến dịch tái thả mang đậm tính nhân văn và vãn hồi thiên nhiên sâu sắc. “Tất cả các loài rùa mà trung tâm tiếp nhận đều nằm trong tình trạng nguy cấp, quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Chính vì thế, việc cứu hộ và phục hồi cho các cá thể này là ưu tiên hàng đầu của chúng tôi. Sau khi trải qua thời kỳ kiểm dịch, chăm sóc và đảm bảo đủ điều kiện sức khỏe thể chất, các cá thể khỏe mạnh sẽ được lựa chọn để thả về tự nhiên. Từ năm 2015 đến nay, Trung tâm đã thực hiện nhiều đợt phóng thích, đưa hơn 1.100 cá thể thuộc 13 loài rùa bản địa về các khu bảo tồn và vườn quốc gia trên cả nước, phù hợp với vùng phân bố tự nhiên của từng loài." - chị Nguyễn Thu Thuỷ chia sẻ.

Đánh thức mầm xanh nhận thức vì cộng đồng

Song song với nhiệm vụ chuyên môn đặc thù, TCC hiểu rõ rằng cuộc chiến bảo tồn sinh thái không thể đi đến thắng lợi cuối cùng nếu thiếu đi sự đồng hành, ủng hộ của cộng đồng xã hội. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đó, một phần không gian của trung tâm đã được quy hoạch lại và chính thức mở cửa đón khách tham quan, du lịch sinh thái kể từ năm 2010. Tính đến nay, Khu trưng bày bảo tồn rùa (VIC) hân hạnh đón tiếp khoảng 80.000 lượt du khách mỗi năm đến từ khắp mọi miền tổ quốc và bạn bè quốc tế yêu thiên nhiên. Không gian này được thiết kế công phu bao gồm phòng trưng bày ấp trứng hiện đại, hệ thống bể nước sinh động, các ao thả và khu chuồng ngoài trời mô phỏng hoàn hảo sinh cảnh hoang dã tự nhiên.

Không gian bán hoang dã được Trung tâm thiết kế tỉ mỉ bảo đảm các cá thể rùa được sống trong môi trường tự nhiên và an toàn

Bước chân vào khu trưng bày, du khách có cơ hội tận mắt quan sát và tìm hiểu cặn kẽ về đời sống bí ẩn cũng như sự đa dạng sinh học vô giá của các loài rùa bản địa Việt Nam. Hệ thống bảng biểu hướng dẫn chi tiết và hình ảnh minh họa trực quan tại đây đóng vai trò như một người kể chuyện thầm lặng, lột tả chân thực những di chứng kinh hoàng mà rùa phải gánh chịu do nạn săn bắt trái phép. Các học sinh, sinh viên hay cán bộ kiểm lâm khi đến tham quan đều nhận được những bài học sâu sắc về mức độ nguy cấp của các giống loài đang đứng trước bờ vực tuyệt diệt. Đây được xem là một ưu tiên chiến lược của TCC nhằm giáo dục và đánh thức nhận thức cộng đồng, tạo ra bước khởi đầu vững chắc cho phong trào bảo vệ động vật hoang dã trên phạm vi toàn quốc.

Ươm mầm thế hệ những nhà bảo tồn tương lai

Không dừng lại ở việc lan tỏa thông điệp bảo vệ thiên nhiên đến đại chúng, TCC còn dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác đào tạo chuyên sâu nhằm xây dựng đội ngũ nghiên cứu kế cận. Kể từ năm 2005, trung tâm đã bắt tay phối hợp chặt chẽ cùng Chương trình Rùa châu Á (ATP) tổ chức các khóa tập huấn thường niên vô cùng bài bản và chuyên nghiệp. Trọng tâm của chương trình đào tạo là trang bị kỹ năng nghiên cứu thực địa về rùa cạn và rùa nước ngọt cho hàng trăm sinh viên nhiệt huyết cùng lực lượng kiểm lâm nòng cốt. Nhằm hiện thực hóa khát vọng đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học trong khu vực Đông Nam Á, mô hình tập huấn đầy cảm hứng này thậm chí đã vượt biên giới để triển khai thành công tại nước bạn Lào. Tham gia khóa học, hơn 150 học viên đến từ các trường đại học, cao đẳng đã được cung cấp hệ thống kiến thức nền tảng vững chắc về đặc điểm sinh thái và cách định dạng loài chuẩn xác. TCC cũng rộng mở cánh cửa đón nhận chuyên gia quốc tế đến từ các vườn thú trên thế giới tham gia nghiên cứu ngắn hạn, tạo nên một môi trường giao lưu học thuật vô cùng sôi động.

Du khách háo hức ngắm nhìn các chú rùa tại Trung tâm

Bên cạnh đó, một nhiệm vụ mang tính chất xương sống khác của trung tâm là củng cố năng lực thực thi pháp luật cho các đơn vị chuyên trách về kiểm soát và bảo vệ động vật hoang dã. Trung tâm thường xuyên tổ chức các buổi gặp gỡ, trực tiếp hướng dẫn cán bộ hải quan và kiểm lâm cách thức nhận diện, phân loại chính xác các loài rùa cạn cũng như rùa nước ngọt. Việc trang bị vững vàng hệ thống kiến thức pháp lý và kỹ năng phân biệt này giúp lực lượng chức năng có đủ cơ sở sắc bén để ngăn chặn kịp thời, triệt để nạn buôn lậu trên các tuyến đường trọng yếu. Nhờ sự phối hợp nhịp nhàng giữa trí tuệ khoa học và sức mạnh của lực lượng vũ trang, chuỗi cung ứng đen tối đang dần bị bóp nghẹt để trả lại sự bình yên đích thực cho những cánh rừng nguyên sinh.

Chiều dần buông trên đại ngàn Cúc Phương, tiếng lá rừng xào xạc hòa cùng tiếng rẽ nước nhẹ nhàng của những cá thể rùa đang bình yên tận hưởng không gian bán hoang dã quen thuộc. Vết sẹo trên mai chúng vẫn hằn in như một bản cáo trạng xót xa về lòng tham vô đáy của con người, nhưng kỳ diệu thay, mầm sống thiêng liêng thì vẫn đang vươn lên hồi sinh vô cùng mạnh mẽ. Cuộc chiến thầm lặng trải dài suốt hơn một phần tư thế kỷ của TCC không chỉ đơn thuần là việc vỗ về, chữa lành những cá thể đơn lẻ mà là sứ mệnh vá víu lại lỗ hổng khổng lồ của cả một hệ sinh thái. Hàng ngàn sinh linh đã được tự do trở về với cội nguồn, nhưng liệu những cánh rừng ngoài kia đã thực sự gột sạch cạm bẫy để trở thành một mái nhà bình yên vĩnh cửu? Câu hỏi ấy vẫn đang chờ đợi sự chung tay, thấu hiểu và sẻ chia từ chính mỗi chúng ta.