Các đợt nắng nóng cực đoan trên khắp châu Âu không chỉ khiến hàng nghìn người tử vong mà còn làm sông ngòi, hồ chứa, đất đai và nguồn nước suy kiệt với tốc độ kỷ lục. Tác động dây chuyền từ hiện tượng này đang đe dọa sức khỏe cộng đồng, an ninh lương thực, nguồn cung nước và cả nền kinh tế của khu vực.
Nắng nóng cực đoan ngày càng dữ dội
Theo Cơ quan Giám sát Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, Tây Âu vừa trải qua tháng 6 nóng nhất kể từ khi có số liệu quan trắc. Trong nửa cuối tháng, nhiều quốc gia liên tiếp phá vỡ các kỷ lục nhiệt độ theo tháng, thậm chí lập mức nhiệt cao nhất trong lịch sử.
Phân tích của nhóm nghiên cứu World Weather Attribution (WWA) cho thấy những mức nhiệt cực đoan này gần như không thể xảy ra nếu không có tác động của biến đổi khí hậu do con người gây ra. So với năm 2003, khả năng xuất hiện các đợt nắng nóng tương tự hiện nay đã cao hơn khoảng 10 lần. Không chỉ xuất hiện thường xuyên hơn, các đợt nắng nóng cũng trở nên khắc nghiệt hơn. Theo tổ chức nghiên cứu ClimaMeter, điều kiện thời tiết như trong đợt nắng nóng tháng 6 năm nay đã nóng hơn tới 2,5 độ C so với nhiều thập kỷ trước. Đợt nắng nóng này đã ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 327 triệu người và khối tài sản trị giá khoảng 15,6 nghìn tỷ USD trên toàn châu Âu.
Hàng chục nghìn người thiệt mạng vì nắng nóng
Cái giá về con người là vô cùng lớn. Mạng lưới giám sát tử vong châu Âu, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Dịch bệnh châu Âu hỗ trợ, ghi nhận hơn 16.000 ca tử vong vượt mức bình thường tại 27 quốc gia châu Âu chỉ trong tuần từ ngày 22 đến 28/6. Trong số này, hơn 14.000 trường hợp là người từ 65 tuổi trở lên, nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương trước thời tiết cực đoan cùng với trẻ nhỏ và những người phải làm việc ngoài trời.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng con số thực tế còn cao hơn nhiều. Năm 2022, WHO từng ước tính khoảng 15.000 người tử vong liên quan đến nắng nóng. Nhưng một nghiên cứu sau đó công bố trên tạp chí Nature Medicine, dựa trên dữ liệu tử vong đầy đủ, cho thấy số người chết thực sự vượt quá 61.000 – cao gấp hơn bốn lần ước tính ban đầu.
Sự chênh lệch này xuất phát từ cách thống kê hiện nay. Nhiều trường hợp chỉ được tính là tử vong do nắng nóng khi giấy chứng tử ghi rõ nguyên nhân là sốc nhiệt. Trong khi đó, nhiệt độ cao còn làm gia tăng nguy cơ đau tim, đột quỵ và suy hô hấp ở những người có bệnh nền, khiến nhiều ca tử vong không được ghi nhận là có liên quan đến thời tiết.
Các chuyên gia y tế cảnh báo việc đánh giá thấp số người chết khiến chính quyền và xã hội chậm triển khai các biện pháp bảo vệ cần thiết, bởi mức độ nguy hiểm của nắng nóng chỉ được nhìn nhận đầy đủ sau nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm.
Tác động kéo dài ngay cả sau khi nắng nóng kết thúc
Ảnh hưởng của nhiệt độ cực đoan không dừng lại khi đợt nắng nóng qua đi. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature Climate Change cho thấy việc liên tục phải sống trong điều kiện nắng nóng khắc nghiệt có thể đẩy nhanh quá trình lão hóa của cơ thể, khiến con người dễ mắc các vấn đề sức khỏe hơn. Mức độ tác động được đánh giá tương đương với ảnh hưởng của việc hút thuốc lá hoặc uống rượu thường xuyên.
Sau thảm họa nắng nóng năm 2003 khiến hơn 60.000 người tử vong, nhiều quốc gia châu Âu đã xây dựng các kế hoạch ứng phó như hệ thống cảnh báo sớm, trung tâm tránh nóng và các chương trình hành động của chính phủ. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định những biện pháp này không còn theo kịp tốc độ gia tăng của biến đổi khí hậu.
Nắng nóng không chỉ gây hại cho sức khỏe mà còn làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán. Theo quy luật vật lý, không khí càng nóng càng giữ được nhiều hơi nước. Điều này khiến khí quyển "hút" mạnh hơn lượng nước từ hồ chứa, sông ngòi, cây trồng và lớp đất mặt.
Phân tích mới của WWA cho thấy nhiệt độ kỷ lục đã làm gia tăng tốc độ bốc hơi nước từ sông, hồ, đất và thực vật. Do đó, khả năng xảy ra hạn hán ở Tây Âu hiện cao gấp tới 80 lần, còn ở Đông Âu cao gấp khoảng 40 lần so với trong điều kiện không có biến đổi khí hậu do con người gây ra.
Thảm thực vật bị khô kiệt cũng làm gia tăng nguy cơ cháy rừng. Tính đến nay, khoảng 116.000 ha rừng tại Tây Ban Nha và 42.000 ha tại Pháp đã bị thiêu rụi. Ngay cả Vương quốc Anh – nơi vốn có khí hậu ẩm – cũng ghi nhận nhiều vụ cháy rừng bất thường.
Không khí khô hơn cũng tạo áp lực lớn lên các nguồn nước phục vụ sinh hoạt, nông nghiệp và sản xuất điện. Tại Pháp, sản lượng ngô năm nay được dự báo thấp nhất trong vòng 50 năm. Romania cũng đã mất hơn một triệu hecta diện tích trồng ngô do hạn hán.
Trong bối cảnh nguồn cung lương thực toàn cầu vốn đã chịu nhiều sức ép, những thiệt hại này có thể khiến giá thực phẩm tiếp tục tăng. Người thu nhập thấp sẽ là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, nhất là khi nhiều khu vực ở châu Âu đang phải áp dụng các biện pháp phân phối nước theo hạn mức và hạn chế sử dụng nước cho những mục đích không thiết yếu.
Mực nước sông xuống thấp đang gây gián đoạn vận tải đường thủy và ảnh hưởng đến các khu vực phụ thuộc vào thủy điện. Tại Lobith (Hà Lan), đoạn sông Rhine, một trong những tuyến vận tải hàng hóa quan trọng nhất châu Âu ghi nhận lưu lượng nước chỉ còn 715 m³/giây trong hai ngày 18–19/7. Đây là mức thấp nhất từng được ghi nhận trong tháng 7, phá vỡ kỷ lục được thiết lập trong đợt hạn hán nghiêm trọng năm 1976.
Cảnh báo về tương lai
Bà Mariam Zachariah, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Chính sách Môi trường thuộc Đại học Imperial College London, cho rằng điều đáng lo ngại nhất là những hiện tượng cực đoan hiện nay xảy ra khi nhiệt độ trung bình toàn cầu mới tăng khoảng 1,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Theo bà, nếu lượng phát thải khí nhà kính tiếp tục khiến Trái Đất nóng lên khoảng 2,8 độ C như các dự báo hiện nay, nguy cơ xuất hiện các điều kiện khô nóng cực đoan sẽ tăng gấp đôi. Những đợt hạn hán như hiện nay có thể trở thành hiện tượng thường xuyên thay vì bất thường.
"Nếu thế giới không nhanh chóng và quyết liệt cắt giảm phát thải, châu Âu sẽ phải đối mặt với một tương lai mà những mùa hè nóng như thiêu đốt và khô hạn sẽ lặp đi lặp lại hết năm này qua năm khác", bà Zachariah cảnh báo.
