Bạn tôi, Bob, từng là giám đốc điều hành một quỹ đầu tư hàng tỷ đô, với mỗi thương vụ phải giải ngân không dưới 100 triệu USD, nói với tôi: “Ở Việt Nam này, tôi nhận ra một điều – lợi nhuận của quỹ là hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định như ban ơn của ông/bà chủ sáng lập. Cho dù tôi đầu tư vào doanh nghiệp nào, lớn đến đâu đi nữa.”
Nhận xét này chứa đựng một sự thật đáng lo ngại: một số doanh nghiệp, ông chủ, bà chủ vẫn đang hành xử với đồng vốn của nhà đầu tư như thể họ đang ban ơn – chứ không phải là một hợp đồng với những nghĩa vụ pháp lý, và cả đạo đức, cần được tôn trọng nghiêm túc.
Sau hơn sáu năm lặn lội tìm cơ hội đầu tư tại Việt Nam bất thành, Bob đã lặng lẽ rời đi. Anh từ chức và chuyển sang một công ty khác ở nước ngoài – nơi mà luật chơi rõ ràng hơn, và niềm tin không phải là thứ xa xỉ.
Một câu hỏi phổ biến nhưng ít được trả lời thẳng thắn: tại sao nhiều quỹ đầu tư thường buông tay hoặc không lên tiếng khi xảy ra tranh chấp tại Việt Nam?
Đầu tiên là rủi ro về uy tín cho chính quỹ: “mình tố cáo nó, nhưng mất mặt mình"
Phần lớn các quỹ đầu tư – đặc biệt là các quỹ toàn cầu – khá ngại tranh chấp công khai vì lo ngại tổn hại uy tín tại thị trường sở tại. Trong nhiều trường hợp, họ còn bị "răn đe" rằng nếu đẩy vụ việc lên cao, họ có thể gặp khó khăn trong các thủ tục hành chính, pháp lý hoặc bị hạn chế tiếp cận thị trường. Rủi ro về danh tiếng và môi trường hoạt động bị thù địch khiến họ chọn cách rút lui trong lặng lẽ, chấp nhận phần thiệt để giữ hình ảnh và tập trung cho chiến lược dài hạn.
Một số quỹ cũng lo ngại rằng nếu sa lầy vào kiện tụng kéo dài, họ sẽ gặp trở ngại trong việc huy động vốn vòng tiếp theo – khi những hồ sơ pháp lý chưa dứt điểm sẽ trở thành "điểm đỏ" trong mắt các đối tác đầu tư (Limited Partners).
Tuy nhiên, nhà đầu tư có thể im lặng trên truyền thông, nhưng họ không im lặng trong cộng đồng đầu tư. Những câu chuyện hậu trường về việc bị lừa, bị bội tín hay bị đối xử bất công sẽ lan nhanh trong giới tài chính toàn cầu.
Lý do thứ hai: vòng đời của một khoản đầu tư thường ngắn mà thời gian kiện tụng thì quá dài
Vòng đời của một khoản đầu tư thường chỉ kéo dài 5–7 năm. Trong khi đó, quá trình khiếu kiện dân sự tại Việt Nam có thể kéo dài 3–5 năm, thậm chí cả thập kỷ nếu cơ quan thi hành án không quyết liệt. Khi bài toán thời gian không còn phù hợp với chiến lược vốn, nhiều quỹ chọn cách “ngậm đắng nuốt cay”, cắt lỗ, lấy được gì thì lấy – còn hơn là bị giam vốn trong một cuộc chiến pháp lý vô định.
Thực tế, những tranh chấp dạng này đang được nhìn nhận rất bình thường với một sự thờ ơ. Vì chúng không gây chết người, không gây chấn động xã hội như những vụ lừa đảo hàng loạt. Nếu không có những yêu cầu đặc biệt, những vụ việc này có vẻ như thường bị xếp vào hàng “khó, mệt người, và không cấp bách”.
Lý do thứ ba: Phán quyết quốc tế – có thể bị vô hiệu ngay tại Việt Nam nên tại sao phải mất thời gian?
Ngay cả khi nhà đầu tư chọn trọng tài quốc tế để tìm công lý, thì câu hỏi vẫn còn đó: liệu phán quyết đó có được công nhận tại Việt Nam? Thực tế đã cho thấy là chưa chắc. Vụ VMG – EPAY và Sojitz – Rạng Đông nhắc trên đây là hai ví dụ điển hình: Phán quyết quốc tế có thể bị treo hoặc bác bỏ tại điểm đến đầu tư.
Các quỹ đầu tư toàn cầu sẽ phải đặt câu hỏi: có nên tiếp tục đầu tư tại nơi mà luật chơi không được bảo đảm xuyên biên giới?
Lý do thứ tư: Bội tín không bị trừng phạt nên đấu tranh cũng thế thôi
Ở Việt Nam, việc vi phạm hợp đồng để chiếm đoạt tiền nhà đầu tư thường không bị trừng phạt nghiêm khắc và mức phạt không đủ lớn để răn đe. Các vụ bội tín xảy ra thường xuyên, nhưng phần lớn được nhìn dưới con mắt “dân sự hóa” để né tránh xử lý hình sự, kể cả khi có dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tài sản rõ ràng. Những vụ việc kiện tụng “dân sự” kéo dài lê thê và cuối cùng bên bị hại còn thiệt đơn thiệt kép.
Ở các nước tôn trọng chữ tín, thậm chí trước khi đến công quyền giải quyết, người ta có thể dùng công luận để tẩy chay, “ghi sổ đen”, từ chối hợp tác để trừng phạt những người vi phạm. Ở Việt Nam cái giá cho sự bội tín và lừa dối dường như quá rẻ để nhiều người có xu hướng lợi dụng. Cùng lắm là đi tù vài năm. Hoặc cùng lắm thì trả lại tiền với một mức lãi rất bèo bọt, hoặc thậm chí chả việc gì.
Chúng ta từng chứng kiến điều tương tự trong lĩnh vực giao thông, y tế và sức khỏe cộng đồng: khi các hành vi vi phạm như vượt đèn đỏ, sản xuất thực phẩm giả, thuốc giả, hay vi phạm an toàn thực phẩm chỉ bị xử phạt nhẹ, thì người vi phạm không có lý do để dừng lại. Chỉ khi chế tài đủ nghiêm khắc, đủ sức răn đe, hành vi sai trái mới thực sự bị chấm dứt.
Trong kinh doanh cũng vậy – khi cái giá phải trả của bội tín quá thấp, nó sẽ trở thành một lựa chọn hấp dẫn.
Chính sự thờ ơ với những hành vi này lại để lại hậu quả tích tụ giống như một loại độc chất nhỏ giọt hay thuốc giả. Không ai chết ngay lập tức, nhưng niềm tin dần dần hao mòn qua từng vụ việc không được xử lý đến nơi đến chốn – cho đến khi không còn gì để mất, và môi trường đầu tư trở nên xơ cứng, mất uy tín và không còn hấp dẫn nữa.
Nhưng không có mất mát nào so sánh được với sự mất mát niềm tin. Đó là cái giá vô hình nhưng cực kỳ đắt đỏ mà nền kinh tế phải trả.
Còn nữa...
